Οι δουλειές του σπιτιού διδάσκονται καλύτερα ως μικρά, σταθερά βήματα, με την ίδια σειρά κάθε φορά και με ένα οπτικό υπενθυμιστικό που το παιδί μπορεί να ελέγχει μόνο του. Ξεκινάτε από μία απλή δουλειά, δείχνετε πρώτα εσείς και αφήνετε σταδιακά περισσότερο χώρο στο παιδί.
Γιατί έχουν σημασία οι οικιακές δεξιότητες;
Η φροντίδα του εαυτού και του χώρου μας είναι κομμάτι της αυτονομίας. Σύμφωνα με το SPARK for Autism, που παρουσιάζει έρευνα της Δρ. Amie Duncan, έφηβοι με αυτισμό χωρίς νοητική αναπηρία μπορεί να έχουν δεξιότητες καθημερινής ζωής αρκετά πίσω από των συνομηλίκων τους με ίδιο νοητικό επίπεδο. Σε εκείνη τη μελέτη, περίπου οι μισοί έφηβοι είχαν δεξιότητες σημαντικά κάτω από το αναμενόμενο για την ηλικία τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι «δεν μπορούν». Συχνά σημαίνει ότι δεν τους δόθηκε η ευκαιρία ή η κατάλληλη διδασκαλία. Όταν το παιδί δυσκολεύεται σε πολλά πεδία, είναι φυσικό ως γονείς να κάνετε εσείς τις δουλειές για να γλιτώσετε χρόνο και ένταση. Όμως η εξάσκηση που χάνεται σήμερα δυσκολεύει την ενήλικη ζωή αργότερα.
Από πού ξεκινάτε;
Διαλέξτε μια δουλειά που έχει καθαρό τέλος και ορατό αποτέλεσμα, ώστε το παιδί να βλέπει ότι πέτυχε. Παραδείγματα:
- να βάζει τα βρώμικα ρούχα στο καλάθι
- να στρώνει το τραπέζι
- να ποτίζει ένα φυτό
- να βάζει τα παπούτσια στη θέση τους
- να πετάει τα σκουπίδια του στον κάδο
Επιλέξτε κάτι που σχετίζεται με το ενδιαφέρον του. Αν του αρέσουν οι κατηγορίες και η ταξινόμηση, το πλύσιμο και το χώρισμα των ρούχων κατά χρώμα μπορεί να γίνει ευχάριστο. Ξεκινήστε με πολύ μικρή διάρκεια και μία μόνο δουλειά, για λίγες μέρες, πριν προσθέσετε άλλη.
Πώς χωρίζεται μια δουλειά σε βήματα;
Η ανάλυση εργασίας (task analysis) είναι μια διαδικασία που χωρίζει μια σύνθετη δουλειά σε μικρότερα βήματα με σταθερή σειρά. Το SPARK αναφέρει ότι ένα πρόγραμμα με τίτλο «Surviving and Thriving in the Real World» χρησιμοποιεί ακριβώς αυτή τη λογική, για παράδειγμα στο πλύσιμο ρούχων, με επίδειξη από τον γονέα και καθοδήγηση από θεραπευτή. Στην πράξη:
- Κάντε εσείς τη δουλειά και καταγράψτε τι κάνετε, βήμα βήμα, με λίγα και συγκεκριμένα λόγια.
- Φτιάξτε μια λίστα με εικόνες, φωτογραφίες ή σύντομες φράσεις, ανάλογα με το επίπεδο του παιδιού. Μπορείτε να δείτε πώς στήνονται τέτοια υλικά στο άρθρο μας για τα οπτικά προγράμματα.
- Κάντε μαζί τη δουλειά: εσείς τα περισσότερα βήματα, το παιδί ένα.
- Μεταφέρετε σταδιακά περισσότερα βήματα στο παιδί, πάντα με την ίδια σειρά.
- Μειώστε τη βοήθεια αργά: πρώτα η σωματική καθοδήγηση, μετά η λεκτική υπενθύμιση, τέλος μόνο η λίστα.
Αν το παιδί κολλάει σε ένα συγκεκριμένο βήμα, δεν είναι αδιαφορία. Συνήθως το βήμα είναι πολύ μεγάλο ή δεν είναι ξεκάθαρο, και χρειάζεται να σπάσει σε δύο.
Πώς αντιμετωπίζετε τις αισθητηριακές δυσκολίες και την αντίσταση;
Πολλές δουλειές έχουν αισθητηριακή πλευρά: υγρές υφές, θόρυβος της ηλεκτρικής σκούπας, μυρωδιές από απορρυπαντικά. Αν το παιδί αντιδρά, αναρωτηθείτε πρώτα αν ενοχλεί κάτι σωματικό. Μερικές ιδέες:
- προσφέρετε επιλογή, για παράδειγμα γάντια ή απορρυπαντικό χωρίς άρωμα
- προειδοποιήστε πριν ανάψετε μια θορυβώδη συσκευή
- χρησιμοποιήστε χρονόμετρο ή ξυπνητήρι, ώστε η αρχή και το τέλος να φαίνονται καθαρά
Το SPARK παρατηρεί ότι όταν οι έφηβοι μπορούν να διαλέξουν ανάμεσα σε προϊόντα που ταιριάζουν στις αισθήσεις τους, συνεργάζονται πιο εύκολα. Η ίδια λογική ισχύει και στις δουλειές του σπιτιού. Για παιδιά με έντονες αισθητηριακές αντιδράσεις, μια αξιολόγηση από εργοθεραπευτή μπορεί να δείξει ποιες απαιτήσεις είναι ρεαλιστικές και πώς προσαρμόζονται.
Ποιος ο ρόλος της ενίσχυσης και της υπομονής;
Επιβεβαιώστε αυτό που έκανε σωστά, με συγκεκριμένα λόγια: «Έβαλες όλα τα πιάτα στο ράφι». Αποφύγετε τις τελειομανείς απαιτήσεις. Μια κρεβατοκάμαρα που στρώθηκε λίγο στραβά είναι νίκη, όχι αποτυχία. Αν το παιδί αντιστέκεται έντονα σε οτιδήποτε μοιάζει με απαίτηση, δείτε και το άρθρο μας για την αποφυγή απαιτήσεων.
Οι ίδιοι οι νέοι με αυτισμό, όπως δείχνει μια πρόσφατη σύντομη εργασία σε νέους ενήλικες, τονίζουν ότι ο καθένας χρησιμοποιεί διαφορετικές δεξιότητες και πόρους για να ζει ανεξάρτητα, και πολλοί θέλουν να διαχειρίζονται μόνοι τους τις δουλειές τους με ελάχιστη υποστήριξη. Αυτό είναι ένα καλό σημείο εκκίνησης: ρωτήστε το παιδί ή τον έφηβο τι θεωρεί ο ίδιος εύκολο και τι δύσκολο.
Συχνές ερωτήσεις
Από ποια ηλικία ξεκινάμε τις δουλειές του σπιτιού;
Η έρευνα που παρουσιάζει το SPARK προτείνει να ξεκινά η εξάσκηση από την προσχολική ηλικία, με απλές δουλειές ανάλογες της ηλικίας, και να αυξάνεται η ανεξαρτησία σταδιακά. Δεν υπάρχει «πολύ νωρίς» για μικρές εργασίες, όπως να βάζει το παιδί τα παπούτσια στη θέση τους.
Τι κάνω αν το παιδί αρνείται ή έχει meltdown;
Μειώστε την απαίτηση: μικρότερο βήμα, λιγότερος χρόνος, περισσότερη βοήθεια. Ελέγξτε αν υπάρχει αισθητηριακή ενόχληση ή κούραση. Κάντε τη δουλειά σε ήρεμη στιγμή, όχι όταν το παιδί είναι ήδη φορτισμένο, και επανέλθετε αργότερα χωρίς να το ντροπιάσετε.
Χρειάζονται αμοιβές ή βραβεία για να κάνει τις δουλειές;
Κάποια παιδιά ενθαρρύνονται από ένα σύστημα επιβράβευσης, όπως ένα απλό διάγραμμα με αυτοκόλλητα. Άλλα αρκούνται στον έπαινο ή στο ότι η δουλειά τελείωσε. Διαλέξτε κάτι που αρέσει στο παιδί και μειώστε το σταδιακά, ώστε να μην εξαρτάται από αυτό.
Πόσο γρήγορα θα το μάθει το παιδί;
Ο ρυθμός διαφέρει πολύ από παιδί σε παιδί και δεν μπορεί να προβλεφθεί. Πολλές επαναλήψεις με την ίδια σειρά συνήθως βοηθούν. Μετράτε την πρόοδο σε μικρά βήματα που αυξάνονται, όχι στο αν η δουλειά γίνεται τέλεια.
Πώς βοηθούν οι ομάδες καθημερινής διαβίωσης;
Σε μια οργανωμένη ομάδα, το παιδί εξασκείται σε πρακτικές δεξιότητες με θεραπευτή και με συνομηλίκους, και οι γονείς παίρνουν ιδέες για το σπίτι. Μπορείτε να ρωτήσετε για τις ομάδες καθημερινής διαβίωσης του κέντρου μας.
Κάθε παιδί έχει διαφορετικές ανάγκες. Αν ανησυχείτε για την αυτονομία του παιδιού σας, μια συζήτηση με τους ειδικούς που το παρακολουθούν είναι το καλύτερο επόμενο βήμα.