Πολλοί γονείς αισθάνονται ότι «κάτι δεν πάει καλά» από νωρίς, αλλά δεν ξέρουν τι ακριβώς να παρατηρήσουν. Η Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) δεν εμφανίζεται ξαφνικά: τα πρώτα σημάδια μπορεί να είναι παρόντα ήδη από τους 12 μήνες, και συνήθως γίνονται πιο εμφανή μέχρι την ηλικία των 3 ετών.
Ο παρακάτω οδηγός συνοψίζει τα κύρια σημάδια ανά ηλικιακό ορόσημο, βασισμένος στις κατευθυντήριες οδηγίες του CDC (Αμερικανικά Κέντρα Ελέγχου Νοσημάτων), της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδιατρικής (AAP) και του βρετανικού οργανισμού NICE, και εξηγεί πότε αξίζει να ζητήσετε αξιολόγηση χωρίς αναμονή.
Στους 12 μήνες: τα πρώτα σήματα
Σε αυτή την ηλικία τα μωρά συνήθως βαβίζουν, ανταποκρίνονται στο όνομά τους και μοιράζονται βλέμμα και χαμόγελο με τους γονείς τους. Αξίζει να συζητήσετε με τον παιδίατρο εάν το παιδί σας:
- Δεν ανταποκρίνεται στο όνομά του όταν το αποκαλείτε
- Αποφεύγει ή δεν διατηρεί οπτική επαφή
- Δεν βαβίζει ή βαβίζει σπάνια
- Δεν χαμογελά ανταποδοτικά όταν του χαμογελάτε
- Δεν χρησιμοποιεί χειρονομίες, όπως το κούνημα του χεριού για «αντίο»
- Δεν παίζει απλά κοινωνικά παιχνίδια, όπως το «πού κρύφτηκε»
Κανένα από αυτά τα σημάδια από μόνο του δεν επιβεβαιώνει ΔΑΦ. Ωστόσο, ο συνδυασμός αρκετών από αυτά αξίζει αξιολόγηση, ακόμη κι αν ο παιδίατρος σας προτείνει να «περιμένετε λίγο».
Στους 18 μήνες: επικοινωνία και κοινή προσοχή
Η «κοινή προσοχή» είναι η ικανότητα να μοιράζεσαι το ενδιαφέρον σου για κάτι με κάποιον άλλον: να δείχνεις με τον δείκτη, να κοιτάς εναλλάξ ένα αντικείμενο και τον γονιό. Φυσιολογικά αναπτύσσεται μεταξύ 9 και 14 μηνών. Στους 18 μήνες να προσέξετε εάν το παιδί:
- Δεν δείχνει αντικείμενα με τον δείκτη για να σας τραβήξει την προσοχή
- Δεν μοιράζεται το ενδιαφέρον του: δεν σας δείχνει πράγματα που το ευχαριστούν
- Δεν χρησιμοποιεί καμία λέξη με νόημα, ή χρησιμοποιεί μόνο μία-δύο
- Δεν φαίνεται να αντιλαμβάνεται τα συναισθήματα των άλλων γύρω του
Στους 24 μήνες: λόγος, αλληλεπίδραση και παλινδρόμηση
Στα 2 χρόνια το παιδί αναμένεται να συνδυάζει λέξεις αυθόρμητα και να δείχνει ενδιαφέρον για τους άλλους. Σημάδια που αξίζουν προσοχή:
- Δεν χρησιμοποιεί αυθόρμητες φράσεις δύο λέξεων, όπως «θέλω νερό» ή «μαμά έλα» (η απλή επανάληψη δεν μετράει)
- Δεν παρατηρεί αν κάποιος γύρω του είναι στενοχωρημένος ή πληγωμένος
- Αγνοεί συνομηλίκους ή δεν αντιδρά στο παιχνίδι τους
Ιδιαίτερα σημαντικό σε αυτή την ηλικία είναι η παλινδρόμηση δεξιοτήτων. Σύμφωνα με το Autism Speaks, περίπου το 25% των παιδιών που διαγιγνώσκονται με ΔΑΦ αναπτύσσουν αρχικά κανονικά ορισμένες δεξιότητες, όπως λέξεις ή κοινωνική επαφή, και στη συνέχεια τις χάνουν, συνήθως μεταξύ 15 και 24 μηνών. Αν παρατηρήσετε απώλεια λόγου, χειρονομιών ή κοινωνικής επαφής σε οποιαδήποτε ηλικία, ζητήστε αξιολόγηση αμέσως.
Στους 36 μήνες: παιχνίδι, ρουτίνες και σχέσεις με συνομηλίκους
Στα 3 χρόνια τα παιδιά αρχίζουν να παίζουν φανταστικά παιχνίδια και να αναζητούν παρέα. Σημάδια που αξίζουν προσοχή:
- Δεν προσπαθεί να πλησιάσει ή να συμμετέχει στο παιχνίδι άλλων παιδιών
- Δεν κάνει συμβολικό ή φανταστικό παιχνίδι, π.χ. δεν «μαγειρεύει» με παιχνίδια κουζίνας
- Παρουσιάζει έντονες αντιδράσεις σε αλλαγές ρουτίνας ή στο περιβάλλον του
- Επαναλαμβάνει κινήσεις ή ήχους συνεχώς, π.χ. ταλαντεύεται, περιστρέφει αντικείμενα
- Φαίνεται να αγνοεί άλλα παιδιά, ακόμη και όταν είναι δίπλα του
Αξίζει να γνωρίζετε ότι σε κορίτσια τα σημάδια είναι συχνά πιο διακριτά, γεγονός που μπορεί να καθυστερήσει την αναγνώριση. Το NICE υπογραμμίζει ρητά ότι η υποδιάγνωση σε κορίτσια είναι γνωστό φαινόμενο και ζητά αυξημένη επαγρύπνηση.
Πότε να ζητήσετε αξιολόγηση
Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής συστήνει γενικό αναπτυξιακό έλεγχο στους 9, 18 και 30 μήνες, και ειδικό έλεγχο για αυτισμό στους 18 και 24 μήνες. Δεν χρειάζεται να περιμένετε το επόμενο τακτικό ραντεβού: ζητήστε αξιολόγηση αμέσως εάν:
- Παρατηρείτε δύο ή περισσότερα από τα παραπάνω σημάδια
- Το παιδί σταμάτησε να χρησιμοποιεί δεξιότητες που είχε αποκτήσει, όπως λέξεις, χαμόγελο ή χειρονομίες
- Κάτι στη συμπεριφορά ή στην ανάπτυξη του παιδιού σας σας ανησυχεί, έστω και αν δεν μπορείτε να το ορίσετε επακριβώς
Σύμφωνα με το NICE, κάθε παιδί κάτω των 3 ετών που εμφανίζει παλινδρόμηση στον λόγο ή στις κοινωνικές δεξιότητες πρέπει να παραπέμπεται άμεσα για εξειδικευμένη αξιολόγηση, χωρίς αναμονή. Η έγκαιρη αναγνώριση ανοίγει τον δρόμο για πρώιμη παρέμβαση, που σύμφωνα με την έρευνα έχει τη μεγαλύτερη επίδραση όταν ξεκινά νωρίς. Αν έχετε ερωτήσεις ή ανησυχίες, μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μας για να συζητήσουμε τα επόμενα βήματα.
Συχνές ερωτήσεις
Το παιδί μου μιλάει, μπορεί να έχει αυτισμό;
Ναι, ο αυτισμός δεν σημαίνει πάντα καθυστέρηση στον λόγο. Πολλά παιδιά με αυτισμό μιλούν στην ώρα τους ή και νωρίτερα, αλλά μπορεί να έχουν δυσκολίες στον τρόπο που χρησιμοποιούν τη γλώσσα: επαναλαμβάνουν φράσεις, μιλούν μονότονα, δεν κάνουν διάλογο, ή χρησιμοποιούν λέξεις με ασυνήθιστο τρόπο. Το σημαντικό δεν είναι μόνο αν μιλάει, αλλά αν επικοινωνεί αμφίδρομα και μοιράζεται εμπειρίες με τους άλλους.
Τι ακριβώς είναι η παλινδρόμηση στον αυτισμό;
Παλινδρόμηση σημαίνει ότι το παιδί έχει ήδη αποκτήσει δεξιότητες, όπως λέξεις, οπτική επαφή ή χειρονομίες, και στη συνέχεια τις χάνει. Συμβαίνει συνήθως μεταξύ 15 και 24 μηνών και αφορά περίπου 1 στα 4 παιδιά με αυτισμό. Η παλινδρόμηση μπορεί να είναι ξαφνική ή σταδιακή και αποτελεί σοβαρό σημάδι που απαιτεί άμεση αξιολόγηση, ανεξάρτητα από την ηλικία του παιδιού.
Τα κορίτσια έχουν διαφορετικά σημάδια αυτισμού;
Τα κορίτσια συχνά εμφανίζουν πιο διακριτικά σημάδια: μπορεί να μιμούνται καλύτερα τις κοινωνικές συμπεριφορές, να κρύβουν τις δυσκολίες τους μέσω μίμησης, ή να έχουν πιο «αποδεκτά» ενδιαφέροντα από τα αγόρια. Για αυτό η υποδιάγνωση σε κορίτσια είναι συχνό φαινόμενο. Αν έχετε ανησυχίες για την κόρη σας, ακόμη κι αν τα σημάδια φαίνονται ήπια, αξίζει να ζητήσετε αξιολόγηση.
Πόσα σημάδια πρέπει να έχει το παιδί μου για να ανησυχήσω;
Δεν υπάρχει σταθερός αριθμός. Ακόμα και ένα σημάδι, αν είναι έντονο ή επίμονο, αξίζει συζήτησης με ειδικό. Ο συνδυασμός δύο ή περισσότερων σημαδιών σε διαφορετικούς τομείς, όπως επικοινωνία και κοινωνική αλληλεπίδραση, απαιτεί προσοχή. Εμπιστευτείτε το ένστικτό σας: αν κάτι σας ανησυχεί συνεχώς, ζητήστε αξιολόγηση. Η πρώιμη παρέμβαση λειτουργεί καλύτερα όταν ξεκινά νωρίς, ακόμη κι αν τελικά η διάγνωση αποκλειστεί.
Το παιδί μου δεν με κοιτάζει στα μάτια, είναι αυτισμός;
Η αποφυγή οπτικής επαφής μπορεί να είναι σημάδι αυτισμού, αλλά δεν αρκεί μόνη της για διάγνωση. Πολλά παιδιά με αυτισμό κάνουν κάποια οπτική επαφή, αλλά λιγότερο συχνή ή φευγαλέα. Προσέξτε αν συνδυάζεται με άλλα σημάδια: δεν ανταποκρίνεται στο όνομά του, δεν μοιράζεται ενδιαφέρον, δεν χαμογελά ανταποδοτικά. Η συνολική εικόνα της επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης έχει μεγαλύτερη σημασία από ένα μεμονωμένο χαρακτηριστικό.