Ναι, τα παιδιά με αυτισμό μπορούν να πουν ψέματα, και αυτό δεν σημαίνει ότι «δεν έχουν κατανόηση». Συνήθως λένε ψέματα για να αποφύγουν μια σύγκρουση, μια τιμωρία ή μια αγχωτική κατάσταση. Συχνά όμως δυσκολεύονται να τα διατηρήσουν όταν τα ρωτάτε περισσότερο. Η ανταπόκριση που βοηθά είναι η ηρεμία και η εξήγηση, όχι η τιμωρία.
Μπορεί ένα παιδί με αυτισμό να πει ψέματα;
Για χρόνια επικρατούσε η άποψη ότι τα άτομα στο φάσμα δεν μπορούν να πουν ψέματα, επειδή δυσκολεύονται να καταλάβουν τι σκέφτονται οι άλλοι. Η έρευνα δείχνει μια πιο σύνθετη εικόνα. Σε μελέτη του Queen's University του Καναδά (Journal of Autism and Developmental Disorders, 2010), παιδιά με αυτισμό είπαν «λευκά ψέματα» για να μην πληγώσουν κάποιον. Για παράδειγμα, είπαν ότι τους αρέσει ένα δώρο που δεν ήθελαν. Οι ερευνητές το βρήκαν ιδιαίτερα ενδιαφέρον, γιατί αποδεικνύει ότι τα παιδιά αυτά λαμβάνουν υπόψη τα συναισθήματα των άλλων.
Σε παρόμοιο πείραμα, αρκετά παιδιά με αυτισμό που «κοίταξαν κρυφά» ένα παιχνίδι είπαν ότι δεν το έκαναν. Όταν όμως τους έγιναν επιπλέον ερωτήσεις, συχνά πρόδωσαν την αλήθεια χωρίς να το θέλουν. Τα παιδιά χωρίς αυτισμό ήταν πιο ικανά να κρατήσουν την ιστορία τους. Πρόκειται για μελέτες με μικρά δείγματα, γι' αυτό δεν γενικεύονται σε κάθε παιδί.
Γιατί λέει ψέματα το παιδί μου;
Τα αίτια διαφέρουν από παιδί σε παιδί και δεν είναι ποτέ «κακία». Οι πιο συνηθισμένες εξηγήσεις που αναφέρονται στη βιβλιογραφία και στην κλινική πρακτική είναι:
- Αποφυγή συνεπειών: το παιδί φοβάται τη φωνή, την κριτική ή τη σύγκρουση, και το ψέμα φαίνεται η ταχύτερη διέξοδος.
- Άγχος: μια ερώτηση που νιώθει ως «παγίδα» ή μια υπερβολική απαίτηση μπορεί να οδηγήσει σε άρνηση της πραγματικότητας.
- Κοινωνική προσαρμογή: θέλει να ταιριάξει με τους συνομηλίκους ή να αποφύγει να ξεχωρίσει.
- Φαντασία και παιχνίδι: κάποιες φορές αυτό που ακούγεται σαν ψέμα είναι ιστορία ή επιθυμία, χωρίς πρόθεση εξαπάτησης.
- Δυσκολία με τη μνήμη ή την περιγραφή: το παιδί μπορεί να μπερδεύει τη σειρά των γεγονότων ή να μη βρίσκει τις λέξεις, και η απάντησή του να ακούγεται ανακριβής.
Πολλές φορές το παιδί λέει την «αλήθεια» με τον δικό του κυριολεκτικό τρόπο. Για το πώς η κυριολεκτική σκέψη επηρεάζει την επικοινωνία, δείτε το σχετικό άρθρο μας.
Πώς ανταποκρίνεστε όταν καταλάβετε ότι δεν λέει την αλήθεια;
- Αποφύγετε τις ερωτήσεις-παγίδες. Αν γνωρίζετε ήδη τι συνέβη, μην ρωτάτε «το έκανες εσύ;». Πείτε ήρεμα: «Είδα ότι το βάζο έσπασε. Ας το μαζέψουμε μαζί».
- Ξεχωρίστε την αλήθεια από την τιμωρία. Αν η ειλικρίνεια φέρνει πάντα φωνές, το παιδί θα μάθει να την αποφεύγει. Επαινέστε ρητά το «μου το είπες», ακόμα κι όταν η πράξη δεν ήταν σωστή.
- Εξηγήστε με απλά λόγια τι είναι το ψέμα και γιατί μετράει. Χρησιμοποιήστε συγκεκριμένα παραδείγματα και, όπου βοηθά, οπτικά βοηθήματα.
- Διδάξτε εναλλακτικές. Μια φράση όπως «χρειάζομαι διάλειμμα» ή «δεν ξέρω πώς να το πω» δίνει στο παιδί άλλον δρόμο από το ψέμα.
- Μιλήστε για τα «λευκά ψέματα». Συχνά ακούν ότι δεν πρέπει να λένε ψέματα, αλλά ταυτόχρονα βλέπουν τους ενήλικες να λένε «ωραίο δώρο». Εξηγήστε ότι υπάρχουν κοινωνικές καταστάσεις όπου η ευγένεια έχει τους δικούς της κανόνες.
Γιατί έχει σημασία να το δουλέψουμε από νωρίς;
Το ζήτημα δεν είναι μόνο ηθικό. Σύμφωνα με θεωρητική ανασκόπηση του 2024 στο Frontiers in Psychology, οι διαφορές στην κοινωνική επικοινωνία μπορεί να δυσκολεύουν τους ενήλικες με αυτισμό τόσο στο να χρησιμοποιούν όσο και στο να αναγνωρίζουν την εξαπάτηση. Αυτό μπορεί να επηρεάσει τις σχέσεις τους και να αυξήσει τον κίνδυνο να γίνουν θύματα κάποιου που τους παραπλανά. Η εξάσκηση από μικρή ηλικία στο να αναγνωρίζουν πότε κάποιος δεν λέει την αλήθεια, και στο να ζητούν βοήθεια από άτομο εμπιστοσύνης, είναι πρακτική προστασία. Η ανασκόπηση είναι θεωρητική και προτείνει υποθέσεις προς έλεγχο, δεν αποτελεί οδηγία θεραπείας.
Η κατανόηση των σκέψεων των άλλων παίζει εδώ μεγάλο ρόλο: διαβάστε περισσότερα για τη θεωρία του νου στον αυτισμό. Οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων προσφέρουν ασφαλές πλαίσιο για να εξασκηθεί το παιδί σε τέτοιες καταστάσεις με συνομηλίκους.
Πότε να ζητήσετε επαγγελματική στήριξη;
Αξίζει να μιλήσετε με ειδικό όταν τα ψέματα είναι πολύ συχνά, συνοδεύονται από έντονο άγχος ή κρίσεις, επηρεάζουν τη σχολική ζωή ή τις φιλίες, ή όταν δεν είστε σίγουροι αν πρόκειται για ψέμα, φαντασία ή δυσκολία στην έκφραση. Η αξιολόγηση βοηθά να βρεθεί τι κρύβεται πίσω από τη συμπεριφορά. Ο κάθε ειδικός θα προσαρμόσει την προσέγγιση στο παιδί σας. Μπορείτε να μας επικοινωνήσετε για να συζητήσουμε την περίπτωσή σας.
Συχνές ερωτήσεις
Τα παιδιά με αυτισμό δεν καταλαβαίνουν τι είναι το ψέμα;
Συνήθως το καταλαβαίνουν, αν και σε διαφορετικό βαθμό ανάλογα με την ηλικία και τη γλωσσική ανάπτυξη. Η έρευνα δείχνει ότι πολλά παιδιά στο φάσμα λένε ψέματα, ακόμα και λευκά ψέματα για να προστατεύσουν τα συναισθήματα των άλλων. Συχνά χρειάζονται συγκεκριμένη εξήγηση του πότε και γιατί μετράει η αλήθεια.
Γιατί «πιάνεται» τόσο εύκολα όταν λέει ψέματα;
Μελέτες δείχνουν ότι τα παιδιά με αυτισμό δυσκολεύονται συχνότερα να διατηρήσουν ένα ψέμα όταν τα ρωτούν περισσότερο. Η συνεχής ιστορία απαιτεί ταυτόχρονα μνήμη, σχεδιασμό και έλεγχο των αντιδράσεων, πράγματα που μπορεί να είναι δύσκολα για κάποια παιδιά.
Να τιμωρήσω το παιδί όταν λέει ψέματα;
Η τιμωρία συνήθως ενισχύει τον φόβο και κάνει το ψέμα πιο πιθανό την επόμενη φορά. Βοηθά περισσότερο να μείνετε ήρεμοι, να ονομάσετε τι συνέβη, να επαινέσετε την ειλικρίνεια και να διδάξετε εναλλακτικό τρόπο να πει «δεν μπορώ» ή «φοβήθηκα».
Είναι ψέμα ή φαντασία;
Μπορεί να είναι και τα δύο. Αν το παιδί αφηγείται μια ιστορία χωρίς σκοπό να αποφύγει κάτι, συχνά πρόκειται για φαντασία ή παιχνίδι. Αν η ιστορία εμφανίζεται μετά από λάθος ή ερώτηση που το αγχώνει, μάλλον έχει λειτουργία αποφυγής. Ο ειδικός μπορεί να βοηθήσει να ξεχωρίσετε.
Πώς το προστατεύω από το να εξαπατηθεί από άλλους;
Εξασκηθείτε με παραδείγματα και ρόλους: «Τι κάνεις αν κάποιος σου ζητήσει να κρατήσεις μυστικό;». Ορίστε ένα άτομο εμπιστοσύνης και διδάξτε ότι δεν χρειάζεται να πει ναι σε κάθε αίτημα. Η επανάληψη σε ασφαλές πλαίσιο βοηθά να γίνουν πιο αυτόματες οι απαντήσεις.