Το άγχος είναι ένα από τα πιο συχνά συνοδά προβλήματα στη Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), και ταυτόχρονα ένα από τα πιο συχνά παραβλεπόμενα. Πολλοί γονείς παρατηρούν ότι το παιδί τους γίνεται πιο εκρηκτικό, αποφεύγει δραστηριότητες ή εντείνει επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές, χωρίς να αναγνωρίζουν πίσω από αυτές το άγχος. Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο εκδηλώνεται αυτό το άγχος είναι το πρώτο βήμα για να βοηθήσετε αποτελεσματικά.
Σημαντικό να γνωρίζετε: το άγχος δεν αποτελεί μέρος των διαγνωστικών κριτηρίων του αυτισμού. Είναι ένα ξεχωριστό συνοδό πρόβλημα που, όμως, εμφανίζεται με πολύ υψηλότερη συχνότητα σε σχέση με τον γενικό παιδικό πληθυσμό.
Πόσο συχνό είναι το άγχος στα αυτιστικά παιδιά;
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Σύμφωνα με το Εθνικό Αυτιστικό Σωματείο του Ηνωμένου Βασιλείου (National Autistic Society), το 40 έως 50% των αυτιστικών ατόμων λαμβάνουν κάποια στιγμή κλινική διάγνωση αγχώδους διαταραχής. Σε έρευνά του, το 47% αυτών πληρούσε κριτήρια σοβαρού άγχους, ενώ το 59% ανέφερε ότι το άγχος επηρεάζει σημαντικά τις καθημερινές λειτουργίες του. Ειδικά το κοινωνικό άγχος αφορά έως και τον μισό αυτιστικό πληθυσμό, σύμφωνα με τον οργανισμό Autism Speaks.
Γιατί αγχώνονται συχνότερα τα αυτιστικά παιδιά;
Αρκετοί παράγοντες καθιστούν τα αυτιστικά παιδιά πιο ευάλωτα:
- Αισθητηριακή υπερφόρτωση: Δυνατοί θόρυβοι, έντονα φώτα ή πολύς κόσμος σε κλειστό χώρο αποτελούν πηγές στρες που συσσωρεύονται καθημερινά.
- Αλλαγές στη ρουτίνα: Η ρουτίνα προσφέρει αίσθημα ελέγχου και ασφάλειας. Απρόσμενες αλλαγές, ακόμα και μικρές, μπορούν να ενεργοποιήσουν έντονο άγχος.
- Κοινωνική αβεβαιότητα: Οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις απαιτούν συνεχή αποκωδικοποίηση ανείπωτων κανόνων και υπονοούμενων νοημάτων, κάτι ιδιαίτερα εξαντλητικό.
- Masking: Η προσπάθεια απόκρυψης αυτιστικών χαρακτηριστικών για να «ταιριάξει» το παιδί στο περιβάλλον επιβαρύνει ψυχικά και σωματικά.
- Αλεξιθυμία: Πολλά αυτιστικά παιδιά δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν και να εκφράσουν τα συναισθήματά τους, με αποτέλεσμα το άγχος να συσσωρεύεται χωρίς διέξοδο.
Πώς φαίνεται το άγχος στον αυτισμό;
Εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο: το άγχος στον αυτισμό δεν φαίνεται πάντα όπως το περιμένουμε. Αντί για ένα παιδί που φαίνεται ξεκάθαρα αγχωμένο, μπορεί να παρατηρήσετε:
- Ένταση στερεοτυπιών ή αυξημένη ανάγκη για αυστηρές ρουτίνες και τελετουργίες
- Πιο συχνά meltdowns ή shutdowns χωρίς εμφανή εξωτερική αιτία
- Άρνηση σχολείου ή συγκεκριμένων δραστηριοτήτων που παλιά δεν δημιουργούσαν πρόβλημα
- Σωματικά παράπονα: πονόστομαχο, πονοκέφαλο, αίσθημα παλμών, ναυτία
- Αποχώρηση από δραστηριότητες που παλιά άρεσαν στο παιδί
Αυτές οι συμπεριφορές παρερμηνεύονται συχνά ως «δύσκολη συμπεριφορά» ή επιδείνωση του αυτισμού, ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να αντικατοπτρίζουν ανεπεξέργαστο άγχος.
Τι μπορείτε να κάνετε ως γονείς;
Δεν υπάρχει μία λύση που να ταιριάζει σε όλα τα παιδιά, αλλά οι παρακάτω στρατηγικές έχουν τεκμηρίωση και βοηθούν πολλές οικογένειες:
- Κρατήστε ημερολόγιο των triggers. Σημειώστε πότε και πού εμφανίζεται το άγχος, τι γινόταν αμέσως πριν, τι βοήθησε να ηρεμήσει το παιδί. Βλέποντας τα πρότυπα μπορείτε να δράσετε προληπτικά.
- Χρησιμοποιήστε οπτικά υποστηρίγματα. Εικονικά ημερολόγια ή εικονογραμμένες ρουτίνες μειώνουν την αβεβαιότητα για το «τι έρχεται μετά» και ηρεμούν πολλά παιδιά.
- Προετοιμάστε εκ των προτέρων. Πριν από κάθε νέα ή αλλαγμένη κατάσταση, εξηγήστε με λεπτομέρεια τι θα συμβεί. Η πληροφόρηση μειώνει το αίσθημα του απρόοπτου.
- Επιτρέψτε στρατηγικές αυτορύθμισης. Τα stimming και άλλες αισθητηριακές στρατηγικές είναι φυσικές δικλείδες ασφαλείας για το παιδί. Μην τα αποθαρρύνετε όταν δεν βλάπτουν.
- Δώστε χρόνο ανάκαμψης. Μετά από απαιτητικά κοινωνικά ή αισθητηριακά περιβάλλοντα, το παιδί χρειάζεται ήρεμο χρόνο χωρίς ερεθίσματα για να ξαναφορτίσει.
Πότε χρειάζεται επαγγελματική αξιολόγηση;
Αν το άγχος επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή ζωή του παιδιού, δεν υποχωρεί ή οδηγεί σε αποφυγή βασικών δραστηριοτήτων, χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό. Οι κατευθυντήριες οδηγίες NICE για τον αυτισμό (CG170) συνιστούν Γνωσιακή-Συμπεριφοριστική Θεραπεία (CBT) προσαρμοσμένη στα αυτιστικά χαρακτηριστικά, με ενεργό συμμετοχή των γονέων. Η εργοθεραπεία μπορεί επίσης να βοηθήσει όταν το άγχος συνδέεται άμεσα με την αισθητηριακή επεξεργασία, ενώ η ψυχοεκπαίδευση για γονείς δίνει εφόδια για να ανταποκρίνεστε αποτελεσματικότερα στις ανάγκες του παιδιού σας.
Να θυμάστε: το άγχος δεν είναι «κακή συμπεριφορά» ούτε αδυναμία. Είναι μια πραγματική, συχνά επώδυνη εμπειρία που, με τη σωστή κατανόηση και υποστήριξη, μπορεί να αντιμετωπιστεί. Αν έχετε ερωτήσεις για το παιδί σας, μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μας.