«Τρώει μόνο ζυμαρικά χωρίς τίποτα πάνω», «αρνείται ό,τι έχει χρώμα», «από τη μυρωδιά μόνο αναστατώνεται»: αυτές οι φράσεις ακούγονται συχνά από γονείς παιδιών με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ). Η επιλεκτική διατροφή δεν είναι ιδιοτροπία και δεν λύνεται με αυστηρότητα στο τραπέζι. Υπάρχει μια σαφής αισθητηριακή βάση που αξίζει να κατανοήσουμε.
Έρευνες εκτιμούν ότι 51 έως 89% των παιδιών με ΔΑΦ παρουσιάζουν κάποια μορφή επιλεκτικής διατροφής. Σύμφωνα με διεθνή δεδομένα, το 79% των παιδιών στο φάσμα εμφανίζεται πολύ πιο εκλεκτικό ως προς το φαγητό σε σχέση με νευροτυπικούς συνομηλίκους (16%), ενώ το 95% διστάζει να δοκιμάσει καινούρια τρόφιμα, έναντι 47% παιδιών χωρίς ΔΑΦ.
Γιατί ο αυτισμός συνδέεται με επιλεκτική διατροφή;
Η κατανόηση της αιτίας είναι το πρώτο βήμα. Τα παιδιά με ΔΑΦ συχνά επεξεργάζονται τα αισθητηριακά ερεθίσματα διαφορετικά: οσμές που φαίνονται ουδέτερες σε εμάς μπορεί να γίνονται αφόρητες, ενώ η υφή ενός τροφίμου στο στόμα μπορεί να προκαλεί έντονη δυσφορία ή αποστροφή. Μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Frontiers in Psychiatry το 2025 διαπίστωσε ότι η αισθητηριακή υπερευαισθησία στη γεύση και την οσμή παρουσιάζει την ισχυρότερη συσχέτιση με την επιλεκτική διατροφή στον αυτισμό. Σημαντική είναι επίσης η ευαισθησία σε υφές, θερμοκρασία και οπτική εμφάνιση των τροφίμων.
Εξίσου σημαντικό εύρημα: η ίδια μελέτη δεν βρήκε σημαντική συσχέτιση μεταξύ επιλεκτικής διατροφής και αμιγώς συμπεριφορικών παραγόντων, όπως η άκαμπτη τήρηση κανόνων. Με άλλα λόγια, η άρνηση του παιδιού συχνά δεν είναι «πείσμα», αλλά μια πραγματική αισθητηριακή αντίδραση στα χαρακτηριστικά του τροφίμου.
Πότε γίνεται πρόβλημα για την υγεία;
Δεν αντιμετωπίζουν όλα τα παιδιά με ΔΑΦ σοβαρές συνέπειες από την επιλεκτική διατροφή. Όταν όμως το παιδί καταναλώνει πολύ μικρό αριθμό τροφίμων για παρατεταμένο διάστημα, αυξάνεται ο κίνδυνος διατροφικών ελλείψεων. Σύμφωνα με διεθνή έρευνα σε παιδιά με ΔΑΦ και σοβαρή επιλεκτική διατροφή, το 78% κατανάλωνε δίαιτα ανεπαρκή σε πέντε ή περισσότερα θρεπτικά συστατικά, κυρίως βιταμίνη D, ασβέστιο, φυτικές ίνες και βιταμίνη Ε.
Αξίζει να απευθυνθείτε σε ειδικό όταν:
- το παιδί αποδέχεται συνολικά πολύ μικρό αριθμό τροφίμων και ο κατάλογος αυτός δεν διευρύνεται με την ηλικία,
- αρνείται ολόκληρες ομάδες τροφίμων, λ.χ. κανένα φρούτο ή λαχανικό σε καμία μορφή,
- παρουσιάζει έντονο άγχος, δάκρυα ή αντίδραση εμετού κατά το γεύμα,
- ο παιδίατρος επισημάνει καθυστέρηση στην ανάπτυξη ή ελλείψεις σε αιματολογικές εξετάσεις.
Τι είναι η θεραπευτική σίτιση;
Η θεραπευτική σίτιση είναι εξειδικευμένη παρέμβαση που στοχεύει στο να βοηθήσει το παιδί να αναπτύξει μια θετική σχέση με το φαγητό, αυξάνοντας σταδιακά τον αριθμό και την ποικιλία των τροφίμων που μπορεί να δεχτεί. Δεν πρόκειται για εκπαίδευση «να τελειώνει το πιάτο του».
Η παρέμβαση παρέχεται από διεπιστημονική ομάδα που μπορεί να περιλαμβάνει:
- Εργοθεραπευτή: αξιολογεί και αντιμετωπίζει την αισθητηριακή υπερευαισθησία, ενισχύει την ανοχή σε διαφορετικές υφές και υποστηρίζει τη στάση σώματος κατά τη σίτιση,
- Λογοθεραπευτή: εργάζεται με την κινητικότητα του στόματος, τη μάσηση και τη σταδιακή έκθεση σε νέες υφές τροφίμων,
- Διαιτολόγο: παρακολουθεί τη διατροφική επάρκεια και προτείνει εναλλακτικές πηγές θρεπτικών συστατικών.
Από τις πιο τεκμηριωμένες μεθόδους ξεχωρίζει η SOS (Sequential Oral Sensory) προσέγγιση, η οποία χρησιμοποιεί σταδιακή έκθεση και θετική ενίσχυση για να εισαγάγει νέα τρόφιμα χωρίς καταναγκασμό, καθώς και τεχνικές Εφαρμοσμένης Ανάλυσης Συμπεριφοράς σε συνδυασμό με αισθητηριακή ολοκλήρωση. Η θεραπευτική σίτιση στη Δάφνη και στη Μεταμόρφωση ακολουθεί αυτές τις αρχές, με στενή συνεργασία εργοθεραπευτή και λογοθεραπευτή.
Τι μπορείτε να κάνετε στο σπίτι;
Η θεραπεία από ειδικό και η στάση των γονέων στο τραπέζι δεν είναι αντίθετες: συμπληρώνουν η μία την άλλη. Μερικές αρχές που υποστηρίζονται από τη βιβλιογραφία:
- Αποφύγετε τον καταναγκασμό: φράσεις όπως «φάε έστω μια μπουκιά» και η πίεση εντείνουν το άγχος γύρω από το φαγητό και μπορεί να αυξήσουν την αποστροφή μακροπρόθεσμα.
- Εκθέτετε χωρίς να επιμένετε: τοποθετήστε ένα καινούριο τρόφιμο στο τραπέζι χωρίς να ζητάτε να το φάει το παιδί, απλώς για εξοικείωση με τη θέα και τη μυρωδιά του.
- Συμμετοχή στη μαγειρική: η επαφή με τα τρόφιμα κατά την προετοιμασία του φαγητού μπορεί να μειώσει σταδιακά την αισθητηριακή αμυντικότητα.
- Σταθερό πρόγραμμα γευμάτων: η προβλεψιμότητα ηρεμεί το νευρικό σύστημα και διευκολύνει τη συμμετοχή στο τραπέζι.
- Ουδέτερο κλίμα: αποφύγετε ερμηνείες τύπου «κάνει τον δύσκολο» μπροστά στο παιδί, καθώς αυτό αυξάνει την ένταση χωρίς να βοηθά.
Αν οι ώρες του φαγητού έχουν γίνει πηγή καθημερινού στρες για ολόκληρη την οικογένεια, η συμβουλευτική γονέων μπορεί να σας δώσει εργαλεία διαχείρισης με βάση τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του παιδιού σας. Η επιλεκτική διατροφή δεν αντιμετωπίζεται από τη μία μέρα στην άλλη, αλλά με συνεπή, μακρόπνοη υποστήριξη μπορεί να υπάρξει σημαντική πρόοδος.
Πηγές
- Frontiers in Psychiatry (2025): Food selectivity in Autism Spectrum Disorder: implications of eating, sensory and behavioural profile
- PMC / MDPI (2023): Food Selectivity in Children with Autism: Guidelines for Assessment and Clinical Interventions
- PMC (2022): Sensory processing and eating behaviours in autism: A systematic review
- Beaming Health: Feeding therapy for autism: What parents should know