Γενίκευση είναι η ικανότητα να χρησιμοποιεί το παιδί μια δεξιότητα που έμαθε σε ένα μέρος, με έναν άνθρωπο και με συγκεκριμένα υλικά, και σε άλλα περιβάλλοντα, με άλλους ανθρώπους και σε πραγματικές καταστάσεις. Συχνά δεν συμβαίνει από μόνη της και χρειάζεται σχεδιασμένη εξάσκηση, όχι ανησυχία ότι «δεν προχωρά».
Τι σημαίνει «το κάνει στη συνεδρία αλλά όχι στο σπίτι»;
Πολλοί γονείς το συναντούν: το παιδί ζητά με λόγια ή εικόνα αυτό που θέλει στο θεραπευτήριο, αλλά στο σπίτι δείχνει με το χέρι ή κλαίει. Ή πλένει τα χέρια του βήμα βήμα με τη θεραπεύτρια, και στο μπάνιο του σπιτιού χρειάζεται πάλι καθοδήγηση.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η δεξιότητα «δεν μαθεύτηκε» ούτε ότι το παιδί «δεν θέλει». Η δεξιότητα έχει συνδεθεί με ένα συγκεκριμένο πλαίσιο: τον χώρο, το πρόσωπο, τα υλικά, ακόμη και τον τόνο της φωνής. Όταν το πλαίσιο αλλάζει, το παιδί μπορεί να μην αναγνωρίζει ότι «εδώ ισχύει το ίδιο».
Τι δείχνει η έρευνα για τη γενίκευση;
Μια συστηματική ανασκόπηση του 2020 (Carruthers και συνεργάτες) εξέτασε εννέα τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές παρεμβάσεων κοινωνικής επικοινωνίας σε μικρά παιδιά με αυτισμό. Στις οκτώ από τις εννέα βρέθηκε κάποιου βαθμού γενίκευση σε άλλους ανθρώπους, χώρους ή δραστηριότητες. Οι συγγραφείς σημειώνουν ότι αυτό δεν στηρίζει την άποψη ότι η γενίκευση είναι πάντα αδύνατη στον αυτισμό.
Υπάρχουν όμως επιφυλάξεις: η γενίκευση δεν ήταν ομοιόμορφη για όλες τις δεξιότητες, μία μελέτη δεν τη βρήκε, και οι ίδιοι αναφέρουν ότι οι μεθοδολογικά ισχυρές μελέτες είναι λίγες. Το συμπέρασμα για εσάς: είναι ρεαλιστικό να περιμένετε μεταφορά, αλλά όχι αυτόματη και όχι χωρίς στήριξη.
Πώς βοηθάτε τη δεξιότητα να περάσει στο σπίτι;
- Ρωτήστε τον θεραπευτή τι ακριβώς δουλεύεται. Με ποια λόγια, ποιες εικόνες ή ποιο βήμα καθοδήγησης, ώστε στο σπίτι να χρησιμοποιείτε τον ίδιο τρόπο και όχι κάτι παρόμοιο.
- Διαλέξτε μία δεξιότητα τη φορά. Αν ο στόχος είναι «ζητώ αυτό που θέλω», εξασκηθείτε σε 2 με 3 φυσικές στιγμές της ημέρας, για παράδειγμα στο πρωινό και στο παιχνίδι.
- Αλλάξτε σταδιακά ένα στοιχείο. Πρώτα άλλο υλικό, μετά άλλο δωμάτιο, μετά άλλος ενήλικας (γονέας, παππούς, αδερφός). Έτσι το παιδί καταλαβαίνει ότι η δεξιότητα ισχύει παντού.
- Χρησιμοποιήστε πραγματικά αντικείμενα και ρουτίνες. Η δεξιότητα εξασκείται εκεί που χρειάζεται: στο πραγματικό μπάνιο, με τα δικά του ρούχα, στο δικό του τραπέζι. Μπορείτε να τη στηρίξετε και με οπτικά προγράμματα.
- Ενισχύστε την προσπάθεια όπου κι αν γίνει. Όταν το παιδί τα καταφέρνει αυθόρμητα εκτός συνεδρίας, αναγνωρίστε το αμέσως και συγκεκριμένα.
- Μειώστε σταδιακά τη βοήθεια. Αν πάντα υπάρχει υπενθύμιση, η δεξιότητα μπορεί να μείνει εξαρτημένη από αυτήν.
Ο εκπαιδευτικός οδηγός της Queensland για οικογένειες επισημαίνει το ίδιο: μην υποθέτετε ότι μια δεξιότητα θα μεταφερθεί μόνη της, και εξασκήστε την με διαφορετικούς ανθρώπους και υλικά, ακόμη και με διαφορετικά ρούχα αντί για μόνο τη σχολική στολή.
Πώς συνεργάζονται γονείς, θεραπευτές και σχολείο;
Η γενίκευση γίνεται πιο εύκολη όταν όλοι οι ενήλικες γύρω από το παιδί χρησιμοποιούν κοινή γλώσσα και κοινούς στόχους. Σε μια λογοθεραπευτική ή εργοθεραπευτική διαδρομή αξίζει να ζητάτε σύντομη ενημέρωση ή ένα απλό φύλλο με τον στόχο της περιόδου και ιδέες εξάσκησης. Το ίδιο ισχύει για το σχολείο: δείτε και την συνεργασία γονέα και σχολείου, ώστε η δεξιότητα να μην «ζει» σε έναν μόνο χώρο.
Αν μετά από εβδομάδες συστηματικής προσπάθειας η δεξιότητα δεν εμφανίζεται πουθενά εκτός συνεδρίας, μιλήστε με τον θεραπευτή: ίσως ο στόχος χρειάζεται να σπάσει σε μικρότερα βήματα ή να προσαρμοστεί το πλαίσιο εξάσκησης.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί το παιδί μου κάνει κάτι σωστά στη συνεδρία και όχι στο σπίτι;
Συνήθως η δεξιότητα έχει συνδεθεί με συγκεκριμένο χώρο, πρόσωπο και υλικά. Όταν αυτά αλλάζουν, το παιδί μπορεί να μην καταλαβαίνει ότι ισχύει το ίδιο. Χρειάζεται σταδιακή εξάσκηση σε περισσότερα πλαίσια, όχι τιμωρία ή ανησυχία.
Είναι πρόβλημα ότι δεν γενικεύει;
Δεν είναι ένδειξη αποτυχίας. Η γενίκευση συχνά θέλει σχεδιασμό σε όλα τα παιδιά, και η έρευνα δείχνει ότι μπορεί να επιτευχθεί με κατάλληλη παρέμβαση. Αν η δυσκολία επιμένει, συζητήστε με τον θεραπευτή για προσαρμογή του στόχου.
Πόσο συχνά πρέπει να εξασκούμε στο σπίτι;
Δεν υπάρχει ενιαίος κανόνας. Προτιμήστε σύντομες, φυσικές στιγμές μέσα στη ρουτίνα αντί για μακριές «ασκήσεις». Ο θεραπευτής του παιδιού μπορεί να σας πει πόσο και πώς ταιριάζει στον δικό σας στόχο.
Να ζητάω από άλλους ενήλικες να εξασκούνται με το παιδί;
Ναι, όταν έχουν ενημερωθεί για τον τρόπο. Η εξάσκηση με πολλούς ανθρώπους, όπως παππούδες, αδέρφια και εκπαιδευτικοί, βοηθά τη δεξιότητα να μη συνδέεται μόνο με ένα πρόσωπο.
Τι κάνω αν το παιδί αντιδρά όταν αλλάζω τον τρόπο που ζητώ κάτι;
Αλλάξτε ένα στοιχείο τη φορά και κρατήστε τα υπόλοιπα σταθερά. Αν η αντίδραση είναι έντονη, γυρίστε σε ένα απλούστερο βήμα και ενημερώστε τον θεραπευτή.