«Δώσε ένα χεράκι» και το παιδί κοιτάζει γύρω του μπερδεμένο, ψάχνοντας ποιο χέρι πρέπει να δώσει. «Έλα, χελώνα, κουνήσου» και ερμηνεύει ότι το αποκαλέσατε ζώο. Πολλά παιδιά και έφηβοι με αυτισμό επεξεργάζονται τη γλώσσα με τρόπο πολύ πιο κυριολεκτικό από τους συνομηλίκους τους, κάτι που μπορεί να δημιουργεί σύγχυση, άγχος ή ακόμα και παρεξηγήσεις σε σχέσεις και στην τάξη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το παιδί «δεν καταλαβαίνει» γενικά ή ότι έχει χαμηλή νοημοσύνη. Σημαίνει ότι η μεταφορική γλώσσα, δηλαδή εκφράσεις, παροιμίες, ειρωνεία και αστεία που δεν εννοούνται κυριολεκτικά, απαιτεί επιπλέον βήματα επεξεργασίας: αναγνώριση ότι η φράση δεν πρέπει να ερμηνευτεί κατά λέξη, ανάκτηση της πραγματικής σημασίας, και συχνά κατανόηση της πρόθεσης του ομιλητή. Αυτό το τελευταίο βήμα σχετίζεται στενά με τη θεωρία του νου, δηλαδή την ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τι σκέφτεται ή τι εννοεί ο άλλος.
Τι δείχνει η έρευνα
Επιστημονικές ανασκοπήσεις σε παιδιά και εφήβους με αυτισμό επιβεβαιώνουν ότι η κατανόηση μεταφορών, ιδιωματισμών και ειρωνείας είναι συχνά πιο δύσκολη σε σύγκριση με τυπικά αναπτυσσόμενους συνομηλίκους. Ταυτόχρονα, η έρευνα δείχνει ότι δεν πρόκειται για καθολικό έλλειμμα που αφορά όλα τα αυτιστικά άτομα το ίδιο: η δυσκολία ποικίλλει σημαντικά ανάλογα με το γλωσσικό επίπεδο του παιδιού, την ηλικία και το πόσο οικεία είναι η έκφραση.
Μελέτες που εξετάζουν την κατανόηση ιδιωματισμών και ειρωνείας συνδέουν την επίδοση με το πόσο καλά το παιδί αντιλαμβάνεται την κοινωνική κατάσταση και την πρόθεση του άλλου προσώπου, όχι μόνο με το λεξιλόγιο. Δηλαδή ένα παιδί μπορεί να ξέρει τη λέξη «χέρι» πολύ καλά, αλλά να δυσκολεύεται να καταλάβει ότι «δώσε ένα χεράκι» σημαίνει «βοήθησέ με», επειδή αυτό απαιτεί να συνδυάσει τα λόγια με το πλαίσιο και την πρόθεση.
Πώς εκδηλώνεται στην καθημερινότητα
- Το παιδί ερμηνεύει κατά γράμμα οδηγίες όπως «κλείσε το στόμα σου» ή «πέτα το βλέμμα σου εκεί».
- Δυσκολεύεται να καταλάβει γιατί οι συμμαθητές γελούν με ένα λογοπαίγνιο ή ένα αστείο.
- Μπερδεύεται όταν κάποιος λέει κάτι με ειρωνικό τόνο, π.χ. «ωραία δουλειά» για κάτι που πήγε στραβά, και το εκλαμβάνει ως πραγματικό έπαινο.
- Αγχώνεται σε παροιμίες ή ιδιωματισμούς στα σχολικά κείμενα, γιατί η κυριολεκτική εικόνα (π.χ. «βρέχει καρεκλοπόδαρα») μοιάζει παράλογη ή τρομακτική.
- Μένει εκτός αστείων της παρέας, κάτι που μπορεί να επηρεάσει τις φιλίες και την αίσθηση ότι ανήκει στην ομάδα.
Πώς μπορείτε να βοηθήσετε στο σπίτι
Η στήριξη δεν σημαίνει να αποφεύγετε εντελώς τη μεταφορική γλώσσα, αλλά να τη διδάσκετε ρητά, αντί να υποθέτετε ότι θα κατανοηθεί από το πλαίσιο.
- Εξηγήστε τη φράση τη στιγμή που τη λέτε. «Λέμε “έφαγα ξύλο στο διαγώνισμα”, αλλά εννοώ ότι μου πήγε πολύ άσχημα, όχι ότι έφαγα κανονικό ξύλο.»
- Χρησιμοποιήστε οπτικό υλικό. Μια εικόνα με την κυριολεκτική έννοια δίπλα στην πραγματική σημασία βοηθά το παιδί να δει καθαρά τη διαφορά και να τη θυμάται.
- Φτιάξτε μαζί ένα «λεξικό οικογένειας». Καταγράψτε τις εκφράσεις που ακούει συχνά στο σχολείο ή στην παρέα, με απλή εξήγηση δίπλα σε κάθε μία.
- Προειδοποιήστε πριν από την ειρωνεία. Αν χρησιμοποιήσετε ειρωνικό τόνο, μπορείτε αρχικά να το επισημαίνετε: «Αυτό το είπα ειρωνικά, εννοώ το αντίθετο».
- Χρησιμοποιήστε σαφή, κυριολεκτική γλώσσα όταν δίνετε οδηγίες που πρέπει οπωσδήποτε να γίνουν κατανοητές, ειδικά σε στιγμές άγχους ή βιασύνης.
- Εξηγήστε τα αστεία μετά τη στιγμή, χωρίς να μειώνετε την αξία τους: το χιούμορ μπορεί να μαθευτεί σαν δεξιότητα, βήμα βήμα.
Ο ρόλος της λογοθεραπείας και των κοινωνικών δεξιοτήτων
Η δουλειά πάνω στην πραγματολογία της γλώσσας, δηλαδή στο πώς χρησιμοποιούμε τη γλώσσα μέσα σε κοινωνικό πλαίσιο, είναι συχνά μέρος της λογοθεραπείας. Ένας λογοθεραπευτής μπορεί να αξιολογήσει συγκεκριμένα σε ποιο σημείο δυσκολεύεται το παιδί, στο λεξιλόγιο, στην αναγνώριση προθέσεων ή στη γενίκευση, και να δουλέψει στοχευμένα πάνω σε αυτό.
Παράλληλα, οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων δίνουν στο παιδί την ευκαιρία να εξασκηθεί σε πραγματικές, ζωντανές κοινωνικές ανταλλαγές, όπου το χιούμορ και οι μεταφορές εμφανίζονται φυσικά, με την καθοδήγηση ενός ειδικού που μπορεί να σταματήσει τη στιγμή και να την εξηγήσει.
Τι να θυμάστε
Η κυριολεκτική σκέψη δεν είναι «λάθος» τρόπος επεξεργασίας της γλώσσας, είναι απλώς διαφορετικός. Οργανισμοί που ασχολούνται με τον αυτισμό τονίζουν ότι οι δυσκολίες αυτές δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο ως έλλειμμα του παιδιού, αλλά και ως ευκαιρία για τους γύρω του να επικοινωνούν πιο σαφώς. Ταυτόχρονα, η σταδιακή, ρητή διδασκαλία της μεταφορικής γλώσσας βοηθά πολλά παιδιά να αποκτήσουν άνεση με το χιούμορ και τις εκφράσεις της καθημερινότητας, χωρίς να χρειάζεται να τα αποφεύγουν εντελώς.
Αν παρατηρείτε ότι οι παρεξηγήσεις γύρω από τη γλώσσα επηρεάζουν σημαντικά τη σχολική ή κοινωνική ζωή του παιδιού σας, μια συζήτηση με το θεραπευτικό μας προσωπικό ή μια επικοινωνία μαζί μας μπορεί να βοηθήσει να βρείτε το κατάλληλο πλάνο στήριξης.