Για να πάει καλά μια σχολική εκδρομή, το παιδί με αυτισμό χρειάζεται να ξέρει εκ των προτέρων πού πηγαίνει, με ποιον, τι θα γίνει και πότε θα γυρίσει. Η προετοιμασία γίνεται με φωτογραφίες, οπτικό πρόγραμμα, σύντομη κοινωνική ιστορία και συνεννόηση με το σχολείο για τις αισθητηριακές του ανάγκες.
Γιατί η σχολική εκδρομή δυσκολεύει το παιδί με αυτισμό;
Η εκδρομή συγκεντρώνει πολλές αλλαγές μαζί. Λείπει η γνώριμη τάξη, αλλάζει το πρόγραμμα, υπάρχει λεωφορείο, άγνωστος χώρος, θόρυβος και πολλοί άνθρωποι. Συχνά το παιδί δεν ξέρει τι θα συμβεί και για πόση ώρα, και αυτή η αβεβαιότητα μπορεί να γίνει έντονο άγχος.
Δεν είναι «παράξενη» αντίδραση. Πολλά παιδιά στο φάσμα στηρίζονται στο προβλέψιμο για να νιώθουν ασφάλεια, όπως περιγράφουμε και στο άρθρο για την ανάγκη για ρουτίνα. Επιπλέον, η μέρα έχει λιγότερες από τις συνηθισμένες «εξόδους κινδύνου»: δεν υπάρχει το γνώριμο ήσυχο σημείο, ο δάσκαλος μπορεί να είναι απασχολημένος με όλη την ομάδα και οι κανόνες δεν είναι πάντα σαφείς.
Τι προετοιμασία βοηθά τις ημέρες πριν;
Ξεκινήστε νωρίς, ανάλογα με το πόσο δύσκολα το παιδί σας διαχειρίζεται την αναμονή. Για κάποια παιδιά αρκούν λίγες μέρες, για άλλα χρειάζεται περισσότερος χρόνος και για άλλα λιγότερος, γιατί η πολύ μακρά αναμονή αυξάνει το άγχος. Εσείς γνωρίζετε καλύτερα τι δουλεύει.
- Ζητήστε το πρόγραμμα: προορισμός, ώρα αναχώρησης και επιστροφής, στάσεις, φαγητό, τουαλέτες, ποιοι συνοδεύουν.
- Δείξτε εικόνες: φωτογραφίες του χώρου από την ιστοσελίδα του, του λεωφορείου και των συνοδών. Οι οργανισμοί υποστήριξης προτείνουν ένα μικρό οπτικό βιβλιαράκι με τον προορισμό και το πρόγραμμα της ημέρας.
- Φτιάξτε οπτικό πρόγραμμα: τέσσερα έως έξι βήματα με εικόνες, π.χ. λεωφορείο, μουσείο, φαγητό, παιχνίδι, επιστροφή. Περισσότερα στο άρθρο για τα οπτικά προγράμματα.
- Γράψτε μια σύντομη κοινωνική ιστορία: με απλές προτάσεις για το τι θα δει, πού θα καθίσει, τι κάνει αν χρειαστεί διάλειμμα και ότι θα γυρίσει σπίτι. Δείτε πώς γράφονται στον οδηγό για τις κοινωνικές ιστορίες.
- Εξασκηθείτε στα δύσκολα σημεία: αν το λεωφορείο είναι ο φόβος, κάντε μια μικρή διαδρομή πριν την εκδρομή.
Το ίδιο το National Autistic Society προτείνει, για αλλαγές σε νέο χώρο, σταδιακές γνωριμίες, φωτογραφίες ή βίντεο των ανθρώπων και των χώρων και προσεκτικό σχεδιασμό σε συνεργασία με τους γονείς. Η λογική αυτή εφαρμόζεται και σε μία μέρα εκτός σχολείου.
Τι να ζητήσετε από το σχολείο;
Μια καλή συνεννόηση με τον εκπαιδευτικό πριν την εκδρομή κάνει μεγάλη διαφορά. Μπορείτε να ζητήσετε, με φιλικό τόνο:
- να υπάρχει ένας συγκεκριμένος ενήλικας που γνωρίζει το παιδί και θα είναι κοντά του,
- να καθίσει σε προβλέψιμη θέση στο λεωφορείο, κοντά σε κάποιον που εμπιστεύεται,
- να υπάρχει σύντομο διάλειμμα ή ήσυχη γωνιά αν η ένταση ανέβει,
- να επιτρέπονται τα ακουστικά ή τα ωτοασπίδες και ένα αντικείμενο που καθησυχάζει,
- να υπάρχει συμφωνημένο σημάδι με το οποίο το παιδί λέει «χρειάζομαι διάλειμμα»,
- να ενημερωθείτε αν αλλάξει κάτι στο πρόγραμμα, ώστε να το πείτε και στο παιδί.
Η σταθερή επικοινωνία με το σχολείο είναι το κλειδί. Αν θέλετε ιδέες, δείτε το άρθρο για τη συνεργασία γονέα και σχολείου. Το National Autistic Society αναφέρει επίσης ότι, όταν ένα παιδί αποκλείεται από εκδρομές, ηθελημένα ή όχι, αυτό μπορεί να είναι πολύ στενάχωρο, και ότι η συνεργασία σχολείου και γονέων μπορεί να βρει εύλογες προσαρμογές ώστε το παιδί να συμμετέχει. Η νομοθεσία που αναφέρει αφορά την Αγγλία, γι' αυτό στην Ελλάδα ρωτήστε το σχολείο και τους αρμόδιους φορείς για το δικό σας πλαίσιο.
Τι βοηθά το πρωί της εκδρομής και μετά;
- Σταθερό πρωινό: όσο γίνεται ίδια σειρά με κάθε μέρα και αρκετός χρόνος, χωρίς βιασύνη.
- Σακίδιο με ό,τι καθησυχάζει: αγαπημένο σνακ, νερό, ακουστικά, μικρό αντικείμενο, οπτικό πρόγραμμα.
- Σύντομη, ήρεμη αποχαιρέτηση: επαναλάβετε το πρόγραμμα με δύο προτάσεις και πείτε πότε θα ξαναβρεθείτε.
- Χαμηλές απαιτήσεις το απόγευμα: μετά από μια μέρα με πολλά ερεθίσματα, πολλά παιδιά χρειάζονται ησυχία, αγαπημένη δραστηριότητα και λιγότερες ερωτήσεις.
- Ανασκόπηση όταν είναι έτοιμο: με φωτογραφίες, χωρίς πίεση να «πει τα πάντα». Σημειώστε τι πήγε καλά και τι όχι για την επόμενη φορά.
Αν το παιδί είναι εξαντλημένο ή ευερέθιστο μετά την εκδρομή, δεν σημαίνει ότι «έπρεπε να μην πάει». Συνήθως δείχνει πόσο κόστισε η προσπάθεια. Για τις έντονες αντιδράσεις, δείτε και το άρθρο για τα meltdown και shutdown.
Τι κάνουμε αν το παιδί αρνείται να πάει;
Δεν χρειάζεται να τα καταφέρετε όλα με την πρώτη. Μπορείτε να ξεκινήσετε με μικρότερες εξόδους, να επιλέξετε τη συμμετοχή σε ένα μέρος της εκδρομής ή να συμφωνήσετε με το σχολείο εναλλακτικό σχέδιο, όπως να συνοδεύσει το παιδί γονέας ή να έρθει μόνο στον προορισμό. Η συμμετοχή έχει αξία όταν το παιδί νιώθει ασφαλές. Αν η άρνηση επαναλαμβάνεται και σε άλλες δραστηριότητες, μιλήστε με τους θεραπευτές του παιδιού για να δείτε αν υπάρχει άγχος ή αισθητηριακή δυσκολία που χρειάζεται στήριξη.
Στο Atypical Center οι ειδικοί μας στη συμβουλευτική γονέων μπορούν να σας βοηθήσουν να σχεδιάσετε την προετοιμασία με βάση τις ανάγκες του δικού σας παιδιού.
Συχνές ερωτήσεις
Πόσο νωρίς πρέπει να πω στο παιδί για την εκδρομή;
Εξαρτάται από το παιδί. Αν η αναμονή το αγχώνει, ενημερώστε το λίγες μέρες πριν και δείξτε το πρόγραμμα καθημερινά. Αν χρειάζεται χρόνο να συνηθίσει, ξεκινήστε νωρίτερα, με εικόνες και χωρίς πίεση.
Τι είναι μια κοινωνική ιστορία για εκδρομή;
Είναι ένα σύντομο κείμενο με απλές προτάσεις και, αν χρειάζεται, εικόνες, που εξηγεί τι θα γίνει, τι θα δει το παιδί και τι μπορεί να κάνει αν δυσκολευτεί. Γράφεται στο ύψος κατανόησης του παιδιού και μπορεί να διαβάζεται πολλές φορές.
Μπορεί το σχολείο να αρνηθεί να πάρει το παιδί στην εκδρομή;
Η συμμετοχή των παιδιών με αναπηρία σε σχολικές δραστηριότητες είναι ζήτημα που αφορά το δικαίωμα στην ένταξη. Ζητήστε πρώτα συνάντηση με τον εκπαιδευτικό και τη διεύθυνση για προσαρμογές, και αν χρειαστεί, συμβουλευτείτε τους αρμόδιους φορείς εκπαίδευσης ή νομικό σύμβουλο.
Τι κάνω αν το παιδί φοβάται το λεωφορείο;
Εξασκηθείτε σταδιακά: πρώτα φωτογραφίες και βίντεο, μετά μια πολύ μικρή διαδρομή, και μετά μεγαλύτερη. Ζητήστε και θέση κοντά σε γνώριμο ενήλικα, ακουστικά και ένα συμφωνημένο σήμα αν χρειαστεί διάλειμμα.
Είναι καλύτερο να συνοδεύσω εγώ το παιδί;
Μπορεί να βοηθήσει στην αρχή, ιδίως αν ο χώρος είναι καινούργιος, αλλά ο στόχος είναι να αποκτήσει σταδιακά σιγουριά με τους συνοδούς του σχολείου. Συζητήστε με τον εκπαιδευτικό ένα σχέδιο που να μειώνει σιγά σιγά τη δική σας παρουσία.