Πολλά παιδιά με διαταραχή αυτιστικού φάσματος (ΔΑΦ) δυσκολεύονται όταν βρίσκονται μπροστά σε καινούργιες ή απαιτητικές κοινωνικές καταστάσεις: η αλλαγή ρουτίνας στο σχολείο, η ουρά στο κυλικείο, η γνωριμία με νέο δάσκαλο. Αυτές οι στιγμές μπορεί να είναι πηγή άγχους, ακόμα κι όταν το παιδί έχει τις ικανότητες να τα καταφέρει. Εδώ μπορούν να βοηθήσουν οι κοινωνικές ιστορίες.
Οι κοινωνικές ιστορίες (Social Stories™) είναι μια στρατηγική που αναπτύχθηκε το 1991 από την αμερικανίδα εκπαιδευτικό Carol Gray. Πρόκειται για σύντομα, εξατομικευμένα κείμενα που περιγράφουν μια συγκεκριμένη κατάσταση από την οπτική γωνία του παιδιού, εξηγούν τι συμβαίνει και γιατί, και υποδεικνύουν ποια αντίδραση μπορεί να είναι κατάλληλη.
Τι είναι οι κοινωνικές ιστορίες
Κάθε κοινωνική ιστορία ακολουθεί συγκεκριμένα κριτήρια. Γράφεται σε πρώτο πρόσωπο («Εγώ...»), με ήρεμο, περιγραφικό τόνο, και εστιάζει σε αυτό που συμβαίνει γύρω από το παιδί, στο πώς αισθάνονται οι άλλοι και στο πώς μπορεί το παιδί να ανταποκριθεί. Το κείμενο αποφεύγει τις εντολές και τις αρνητικές διατυπώσεις, και χρησιμοποιεί κατά κύριο λόγο περιγραφικές και κατανοητικές προτάσεις.
Για παράδειγμα, μια ιστορία για τη σχολική ώρα του φαγητού δεν θα ξεκινάει με «Πρέπει να κάθομαι στη σειρά». Αντίθετα, θα εξηγεί: «Στο κυλικείο πολλά παιδιά θέλουν να πάρουν φαγητό. Η σειρά βοηθάει όλους να εξυπηρετηθούν γρήγορα. Κι εγώ μπορώ να περιμένω στη σειρά.»
Σε ποιες καταστάσεις χρησιμοποιούνται
Οι κοινωνικές ιστορίες βρίσκουν εφαρμογή σε ένα ευρύ φάσμα καθημερινών προκλήσεων:
- Αλλαγές στη ρουτίνα, όπως αντικατάσταση δασκάλου ή σχολικές εκδηλώσεις
- Κοινωνικές καταστάσεις, όπως το να ζητήσω να παίξω ή να πω «συγγνώμη»
- Μεταβάσεις μέσα στην ημέρα, από ένα μάθημα στο άλλο ή από το σπίτι στο σχολείο
- Συναισθηματικές αντιδράσεις, όπως το πώς νιώθω όταν κάτι δεν πάει καλά
- Πρακτικές δεξιότητες, όπως η χρήση δημόσιας τουαλέτας ή η ώρα του φαγητού
Οι δυσκολίες στις μεταβάσεις και στην οργάνωση της ρουτίνας συνδέονται συχνά με τις εκτελεστικές λειτουργίες στον αυτισμό, και οι κοινωνικές ιστορίες μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά σε αυτές τις περιπτώσεις.
Πώς να γράψετε μια απλή κοινωνική ιστορία
Δεν χρειάζεστε ειδικές γνώσεις για να δοκιμάσετε μια απλή κοινωνική ιστορία. Μερικές βασικές αρχές:
- Επιλέξτε μία συγκεκριμένη κατάσταση που δυσκολεύει το παιδί. Αποφύγετε γενικά θέματα όπως «να συμπεριφέρομαι καλά».
- Γράψτε σε πρώτο πρόσωπο, με απλές, κοντές προτάσεις.
- Περιγράψτε αρχικά τι συμβαίνει γύρω από το παιδί και πώς αισθάνονται οι άλλοι, πριν φτάσετε στο τι μπορεί να κάνει το παιδί.
- Κρατήστε τον τόνο θετικό: «Μπορώ να...» αντί για «Δεν κάνω...»
- Προσθέστε εικόνες αν βοηθούν, ιδανικά φωτογραφίες από το πραγματικό περιβάλλον.
- Διαβάστε την ιστορία τακτικά, ιδίως λίγο πριν από την κατάσταση που αφορά.
Αν το παιδί σας παρακολουθεί ομάδα κοινωνικών δεξιοτήτων, μπορείτε να συνεργαστείτε με τον θεραπευτή για να δημιουργήσετε ιστορίες που ταιριάζουν ακριβώς στις ανάγκες του παιδιού.
Τι λέει η έρευνα
Η επιστημονική τεκμηρίωση για τις κοινωνικές ιστορίες είναι γενικά θετική, με σημαντικές διευκρινίσεις.
Μια μετα-ανάλυση 19 μελετών κατέδειξε μέτρια έως σημαντική βελτίωση σε κοινωνικές και συμπεριφορικές δεξιότητες, με τα καλύτερα αποτελέσματα όταν οι ιστορίες ήταν εξατομικευμένες και διαβάζονταν συστηματικά.
Η μεγαλύτερη κλινική δοκιμή που έχει διεξαχθεί μέχρι σήμερα, η βρετανική ASSSIST-2 (2024, δημοσιευμένη στο περιοδικό Child and Adolescent Mental Health), παρακολούθησε 249 αυτιστικά παιδιά ηλικίας 4-11 ετών σε 87 δημοτικά σχολεία. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι κοινωνικές ιστορίες βοηθούν περισσότερο σε συγκεκριμένους, εξατομικευμένους κοινωνικοσυναισθηματικούς στόχους παρά σε γενικές μετρήσεις κοινωνικής λειτουργικότητας. Τα παιδιά που συμμετείχαν ολοκληρωμένα εμφάνισαν στατιστικά σημαντική βελτίωση.
Ο Association for Science in Autism Treatment (ASAT) υπογραμμίζει ότι οι κοινωνικές ιστορίες δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνες τους, αλλά ως συμπλήρωμα άλλων τεκμηριωμένων παρεμβάσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, οι κίνδυνοι είναι ελάχιστοι και το κόστος εφαρμογής χαμηλό.
Πότε να ζητήσετε επαγγελματική καθοδήγηση
Αν δοκιμάσετε κοινωνικές ιστορίες και δεν βλέπετε αποτέλεσμα, αυτό δεν σημαίνει ότι η στρατηγική δεν ταιριάζει στο παιδί σας. Μπορεί η ιστορία να χρειάζεται αναθεώρηση, ή το παιδί να έχει ανάγκη από παράλληλη υποστήριξη σε άλλες δεξιότητες, όπως η ρύθμιση συναισθημάτων, η επικοινωνία ή η κινητική οργάνωση.
Εάν αναρωτιέστε ποια παρέμβαση ταιριάζει καλύτερα στις ανάγκες του παιδιού σας, μπορείτε να μιλήσετε με την ομάδα μας στη συμβουλευτική γονέων και να εξερευνήσετε μαζί τις διαθέσιμες επιλογές.