Όταν ένα παιδί με αυτισμό μιλάει λίγο ή καθόλου, το ερώτημα που βασανίζει τους περισσότερους γονείς δεν είναι «πώς θα μάθει να μιλάει» αλλά «πώς θα μπορέσει να μου πει τι θέλει τώρα». Το PECS (Picture Exchange Communication System, δηλαδή Σύστημα Επικοινωνίας μέσω Ανταλλαγής Εικόνων) είναι μία από τις πιο διαδεδομένες μεθόδους που απαντούν ακριβώς σε αυτό το ερώτημα, δίνοντας στο παιδί έναν τρόπο να ζητήσει, να επιλέξει και σταδιακά να σχολιάσει, χωρίς να χρειάζεται λόγος.
Το PECS ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία της υποστηρικτικής και εναλλακτικής επικοινωνίας (AAC), για την οποία έχουμε γράψει αναλυτικά στο άρθρο για τα εναλλακτικά μέσα επικοινωνίας για παιδιά που μιλούν λίγο ή καθόλου. Εδώ εστιάζουμε ειδικά σε αυτό το συγκεκριμένο, καλά τεκμηριωμένο σύστημα: τι είναι, πώς λειτουργεί και τι λέει η έρευνα για την αποτελεσματικότητά του.
Τι είναι το PECS
Το PECS αναπτύχθηκε το 1985 από τους Andy Bondy και Lori Frost στο Delaware Autism Program, ειδικά για μικρά παιδιά με αυτισμό που δυσκολεύονταν να ξεκινήσουν επικοινωνία. Η βασική ιδέα είναι απλή: το παιδί μαθαίνει να πλησιάζει έναν άλλο άνθρωπο και να του δίνει μια κάρτα με εικόνα του αντικειμένου που επιθυμεί, παίρνοντας σε αντάλλαγμα το ίδιο το αντικείμενο. Αυτή η «ανταλλαγή» δεν είναι απλώς μια επιλογή εικόνας, είναι μια πράξη κοινωνικής πρωτοβουλίας: το παιδί πλησιάζει κάποιον, ζητά κάτι και περιμένει απάντηση, δηλαδή εξασκεί τον πυρήνα της επικοινωνίας πριν καν χρειαστεί λέξη.
Πώς εξελίσσεται σταδιακά
Το PECS ακολουθεί ένα δομημένο πρόγραμμα φάσεων, από τις πιο απλές μέχρι τις πιο σύνθετες:
- Στα πρώτα στάδια το παιδί μαθαίνει τη βασική ανταλλαγή: δίνει μία εικόνα σε ενήλικα και παίρνει αυτό που θέλει.
- Στη συνέχεια μαθαίνει να διακρίνει ανάμεσα σε περισσότερες εικόνες και να επιλέγει τη σωστή.
- Αργότερα συνδυάζει εικόνες σε μικρές «προτάσεις» πάνω σε ειδική λωρίδα, π.χ. «θέλω» και μετά την εικόνα του αντικειμένου.
- Στα πιο προχωρημένα στάδια το παιδί εξασκείται να απαντά σε ερωτήσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να σχολιάζει αυθόρμητα ό,τι βλέπει γύρω του.
Η πρόοδος δεν είναι ίδια για κάθε παιδί, και πολλά παιδιά χρειάζονται αρκετό χρόνο εξάσκησης σε κάθε στάδιο πριν προχωρήσουν στο επόμενο.
Τι δείχνει η έρευνα
Μια μετα-ανάλυση που εξέτασε τη βιβλιογραφία γύρω από το PECS σε παιδιά με διαταραχή αυτιστικού φάσματος βρήκε ενθαρρυντικά αλλά μικτά αποτελέσματα: υπάρχουν σαφή οφέλη στη λειτουργική επικοινωνία, δηλαδή στην ικανότητα του παιδιού να ζητά και να εκφράζει ανάγκες, όμως τα ευρήματα για την ανάπτυξη προφορικού λόγου είναι πιο ασθενή. Με άλλα λόγια, το PECS φαίνεται πιο αξιόπιστο ως εργαλείο επικοινωνίας παρά ως «γέφυρα» προς τη λεκτική ομιλία, αν και σε αρκετά παιδιά η χρήση εικόνων συνοδεύτηκε και από αύξηση λεκτικών προσπαθειών.
Η ίδια βιβλιογραφική επισκόπηση εντόπισε ότι η ποιότητα και η διάρκεια της εκπαίδευσης παίζουν σημαντικό ρόλο στο αποτέλεσμα: όσο πιο συστηματικά εφαρμόζεται η μέθοδος, τόσο μεγαλύτερο φαίνεται το όφελος. Αναγνωρίζεται επίσης ότι ο αριθμός των ελεγχόμενων μελετών παραμένει σχετικά μικρός, ειδικά όσον αφορά τα αποτελέσματα στον λόγο, γι' αυτό οι φορείς που το περιγράφουν το χαρακτηρίζουν ως μια «υποσχόμενη» παρά ως πλήρως τεκμηριωμένη παρέμβαση.
Σε ποια παιδιά ταιριάζει περισσότερο
Δεν λειτουργεί το ίδιο για όλα τα παιδιά. Έρευνα που έχει επιχειρήσει να εντοπίσει ποια χαρακτηριστικά προβλέπουν καλύτερη ανταπόκριση στο PECS αναφέρει τρία στοιχεία: περιορισμένη ικανότητα κινητικής μίμησης, ισχυρή τάση εξερεύνησης αντικειμένων και περιορισμένη κοινή προσοχή. Αυτό δεν σημαίνει ότι το PECS αποκλείεται για παιδιά με διαφορετικό προφίλ, αλλά ότι η απόφαση για το αν και πώς θα εφαρμοστεί χρειάζεται εξατομικευμένη αξιολόγηση από ειδικό λόγου, όχι γενική συνταγή.
Πρακτικά βήματα για τους γονείς
- Ξεκινήστε πάντα σε συνεργασία με λογοθεραπευτή που γνωρίζει τη μέθοδο, ώστε οι εικόνες, το λεξιλόγιο και ο ρυθμός να ταιριάζουν στο παιδί σας.
- Χρησιμοποιήστε το σπίτι ως χώρο εξάσκησης, όχι μόνο τη θεραπεία: η ανταλλαγή εικόνας για το αγαπημένο σνακ ή παιχνίδι στο τραπέζι της κουζίνας μετράει εξίσου.
- Μείνετε συνεπείς: όλα τα μέλη της οικογένειας και το σχολικό περιβάλλον χρειάζεται να ανταποκρίνονται με τον ίδιο τρόπο στην κάρτα, ώστε το παιδί να καταλάβει ότι η επικοινωνία «δουλεύει» παντού.
- Μην ανησυχείτε ότι το PECS «καθυστερεί» τον λόγο. Η έρευνα δεν δείχνει τέτοιο κίνδυνο, το αντίθετο, πολλά παιδιά αρχίζουν να δοκιμάζουν λέξεις παράλληλα με τις εικόνες.
- Δώστε χρόνο. Η μετάβαση από φάση σε φάση συχνά παίρνει μήνες, και αυτό είναι φυσιολογικό μέρος της διαδικασίας.
Πού εντάσσεται στη γενικότερη στήριξη
Το PECS σπάνια εφαρμόζεται ως μεμονωμένη τεχνική. Συνήθως αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου παρέμβασης που περιλαμβάνει λογοθεραπεία και, όταν η οικογένεια βρίσκεται στα πρώτα στάδια μετά τη διάγνωση, ένα πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης που συνδυάζει επικοινωνία, παιχνίδι και κοινωνικές δεξιότητες. Ο ειδικός λόγου που παρακολουθεί το παιδί σας είναι αυτός που θα κρίνει αν το PECS, κάποιο άλλο σύστημα εικόνων ή μια συσκευή παραγωγής ομιλίας ταιριάζει καλύτερα στις ανάγκες του.
Το σημαντικότερο μήνυμα για τους γονείς είναι ότι κάθε μορφή αξιόπιστης επικοινωνίας, με λέξεις ή με εικόνες, μειώνει την απογοήτευση του παιδιού και ανοίγει δρόμο για περισσότερη αλληλεπίδραση με τον κόσμο γύρω του.