Αίσθηση του χρόνου στον αυτισμό: τι σημαίνει για το παιδί «πέντε λεπτά»

Η έννοια «πέντε λεπτά» είναι αφηρημένη: δεν φαίνεται, δεν ακούγεται και δεν αγγίζεται. Πολλά παιδιά με αυτισμό δυσκολεύονται να την αποτιμήσουν, γι' αυτό οι προειδοποιήσεις με λόγια συχνά δεν αρκούν. Βοηθά να κάνετε τον χρόνο ορατό, με χρονόμετρα, οπτικά προγράμματα και σαφή σήματα τέλους.

Γιατί ο χρόνος δυσκολεύει τόσο πολλά παιδιά με αυτισμό;

Η έρευνα δεν δίνει μία απλή απάντηση. Μια συστηματική ανασκόπηση στο περιοδικό Autism Research (Casassus και συνεργάτες, 2019) εξέτασε τις μελέτες για την αντίληψη του χρόνου στον αυτισμό. Οι διαφορές φαίνονται συχνότερα σε πιο σύνθετες, «υψηλού επιπέδου» χρονικές δεξιότητες και λιγότερο στην απλή εκτίμηση μικρών διαστημάτων. Μια μελέτη με ενήλικες έδειξε ότι σε βασικές δοκιμασίες χρονικής κρίσης οι αυτιστικοί συμμετέχοντες δεν διέφεραν από τους μη αυτιστικούς.

Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι το πρόβλημα συχνά δεν είναι το «ρολόι μέσα στο κεφάλι» αυτό καθαυτό. Συνδέεται με τον προγραμματισμό, την οργάνωση και τη μετάβαση από τη μία δραστηριότητα στην άλλη. Οι εκτελεστικές λειτουργίες παίζουν εδώ μεγάλο ρόλο, όπως εξηγούμε στο άρθρο για τις εκτελεστικές λειτουργίες στον αυτισμό. Κάθε παιδί είναι διαφορετικό, και ό,τι ισχύει για έναν δεν ισχύει απαραίτητα για όλους.

Πώς φαίνεται στην καθημερινότητα;

• Το παιδί αντιδρά έντονα όταν ακούει «τελειώνουμε σε λίγο», γιατί δεν ξέρει πότε είναι το «λίγο».
• Χάνεται μέσα σε μια αγαπημένη δραστηριότητα και δεν αντιλαμβάνεται ότι πέρασε ώρα.
• Αντίστοιχα, μια βαρετή ή δύσκολη δραστηριότητα φαίνεται να μην τελειώνει ποτέ.
• Δυσκολεύεται με τις έννοιες «πριν», «μετά», «αύριο», «την άλλη εβδομάδα».
• Αργεί να ετοιμαστεί το πρωί, ή αντίθετα αγχώνεται υπερβολικά μήπως αργήσει.
• Οι μεγαλύτεροι έφηβοι υποτιμούν πόση ώρα χρειάζεται μια εργασία και ζορίζονται με προθεσμίες.

Πίσω από όλα αυτά συχνά κρύβεται άγχος για το άγνωστο. Όταν δεν ξέρει πότε τελειώνει κάτι, το παιδί δεν μπορεί να προετοιμαστεί. Για τις αντιδράσεις στις αλλαγές δείτε και το άρθρο για την ανάγκη για ρουτίνα.

Ποια εργαλεία κάνουν τον χρόνο ορατό;

• Οπτικό χρονόμετρο: ένα χρονόμετρο όπου ένα χρωματιστό τμήμα μικραίνει καθώς περνά ο χρόνος, ή μια κλεψύδρα. Το παιδί βλέπει πόσο έμεινε χωρίς να χρειάζεται να μετρήσει.
• Οπτικό πρόγραμμα: εικόνες ή λέξεις με τη σειρά των δραστηριοτήτων. Το «τι έπεται» απαντιέται χωρίς λόγια, όπως περιγράφουμε στο άρθρο για τα οπτικά προγράμματα.
• Λίστα «πρώτα, μετά»: δύο βήματα μόνο, για παιδιά που χρειάζονται απλούστερη δομή.
• Σήμα τέλους: ένα σταθερό, προβλέψιμο σήμα, όπως ένας σύντομος ήχος ή μια κάρτα «τέλος», ώστε το τέλος να μη φαίνεται αυθαίρετο.
• Συγκεκριμένες μονάδες: αντί για «σε λίγο», πείτε «όταν τελειώσει το τραγούδι» ή «όταν φύγει όλο το χρώμα από το χρονόμετρο».

Πώς το εισάγετε χωρίς να δημιουργήσετε νέο άγχος;

1. Ξεκινήστε με μια ουδέτερη δραστηριότητα και ένα σύντομο διάστημα, ώστε το χρονόμετρο να συνδεθεί με κάτι ευχάριστο.
2. Δείξτε πρώτα εσείς πώς δουλεύει, χωρίς απαιτήσεις: «Βλέπεις; Όταν τελειώσει το κόκκινο, ακούγεται ο ήχος».
3. Τηρήστε πάντα την υπόσχεση: αν το χρονόμετρο λέει «τέλος», τελειώνει η δραστηριότητα. Αν αλλάζετε τον κανόνα, το εργαλείο χάνει την αξία του.
4. Δώστε προειδοποίηση πριν από το τέλος, για παράδειγμα με ένα δεύτερο σήμα όταν μένει λίγο.
5. Μετά το τέλος, προσφέρετε κάτι που το παιδί περιμένει, ώστε η μετάβαση να έχει νόημα.
6. Αυξάνετε σταδιακά τη διάρκεια, καθώς το παιδί νιώθει ασφάλεια.

Αν το χρονόμετρο προκαλεί περισσότερη πίεση παρά ηρεμία, δοκιμάστε να το βάλετε σε μη ορατό σημείο ή χρησιμοποιήστε μόνο το οπτικό πρόγραμμα. Αυτό που δουλεύει διαφέρει από παιδί σε παιδί.

Και στους εφήβους και τους νεαρούς ενήλικες;

Στις μεγαλύτερες ηλικίες το θέμα μετατρέπεται σε διαχείριση χρόνου: προθεσμίες, μετακινήσεις, ωράρια. Χρήσιμα εργαλεία είναι οι ειδοποιήσεις στο κινητό, το ημερολόγιο με χρώματα και η διάσπαση μιας εργασίας σε μικρά βήματα με ενδιάμεσες προθεσμίες. Βοηθά και να υπολογίζει το παιδί μαζί σας τον πραγματικό χρόνο που χρειάζεται μια δραστηριότητα, και να τον συγκρίνει με την πρόβλεψή του. Έτσι χτίζεται σταδιακά μια πιο ρεαλιστική εικόνα. Οι δεξιότητες αυτές μπορούν να εξασκηθούν και σε οργανωμένες δραστηριότητες, όπως οι ομάδες καθημερινής διαβίωσης.

Πότε να ζητήσετε επαγγελματική στήριξη;

Αν οι μεταβάσεις καταλήγουν σταθερά σε έντονες κρίσεις, αν το παιδί αγχώνεται έντονα με το χρόνο ή αν η δυσκολία επηρεάζει το σχολείο και την οικογενειακή ζωή, αξίζει να συζητήσετε με τους ειδικούς που παρακολουθούν το παιδί. Ένας εργοθεραπευτής ή ειδικός παιδαγωγός μπορεί να προσαρμόσει τα εργαλεία στις ανάγκες του. Μπορείτε να δείτε τις υπηρεσίες μας ή να επικοινωνήσετε μαζί μας. Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά εξατομικευμένη αξιολόγηση.

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί το παιδί μου δεν καταλαβαίνει το «σε πέντε λεπτά»;

Τα λεπτά είναι αφηρημένη μονάδα που δεν φαίνεται. Πολλά παιδιά με αυτισμό καταλαβαίνουν καλύτερα ό,τι είναι ορατό και συγκεκριμένο. Ένα οπτικό χρονόμετρο ή η φράση «όταν τελειώσει το τραγούδι» δίνει πιο σαφές σημείο τέλους από τον αριθμό των λεπτών.

Έχουν τα παιδιά με αυτισμό πρόβλημα στην αντίληψη του χρόνου;

Τα ευρήματα είναι μικτά. Οι ανασκοπήσεις δείχνουν διαφορές κυρίως σε σύνθετες χρονικές δεξιότητες, ενώ σε βασικές δοκιμασίες εκτίμησης διαστημάτων μελέτες με ενήλικες δεν βρήκαν διαφορά. Η εικόνα διαφέρει από άτομο σε άτομο.

Ποιο χρονόμετρο να διαλέξω;

Συνήθως βοηθά ένα χρονόμετρο που δείχνει τον χρόνο που απομένει με χρώμα που μικραίνει, ή μια κλεψύδρα. Δοκιμάστε πρώτα με κάτι ευχάριστο. Αν ο ήχος ενοχλεί το παιδί, επιλέξτε σιωπηλό μοντέλο ή πιο απαλό σήμα τέλους.

Τι κάνω αν το παιδί αντιδρά όταν χτυπά το χρονόμετρο;

Ελέγξτε αν η αντίδραση οφείλεται στον ήχο, στο ότι η δραστηριότητα ήταν πολύ αγαπητή ή στην απουσία του επόμενου βήματος. Προσθέστε προειδοποίηση πριν το τέλος και κάτι ευχάριστο μετά. Αν οι κρίσεις επιμένουν, συμβουλευτείτε τους θεραπευτές του παιδιού.

Από ποια ηλικία μπορώ να χρησιμοποιήσω οπτικά εργαλεία χρόνου;

Δεν υπάρχει αυστηρό όριο. Μικρά παιδιά ξεκινούν συχνά με «πρώτα, μετά» και απλές εικόνες, και αργότερα προχωρούν σε χρονόμετρα και προγράμματα. Επιλέξτε το επίπεδο που ταιριάζει στην κατανόηση του παιδιού σας.

Πηγές

• Casassus et al., Time perception and autistic spectrum condition: a systematic review, Autism Research (2019)
• How did I get so late so soon? A review of time processing and management in autism, Behavioural Brain Research
• Time perception in autistic adults: interval and event timing judgments do not differ from nonautistics, PubMed
• Autism Speaks: Autism and time management