Η θετική ενίσχυση σημαίνει ότι μια δεξιότητα ή συμπεριφορά ακολουθείται από κάτι που το παιδί πραγματικά εκτιμά, ώστε να γίνεται πιο πιθανό να επαναληφθεί. Στον αυτισμό λειτουργεί καλύτερα όταν η ανταμοιβή ταιριάζει στο παιδί, δίνεται αμέσως και είναι προβλέψιμη, και δεν χρησιμοποιείται ως δωροδοκία.
Πολλοί γονείς διστάζουν: «Δεν θα έπρεπε να το κάνει από μόνο του;». Η απορία είναι λογική. Στην πράξη, όμως, όλοι μας δουλεύουμε με κίνητρα. Εμείς παίρνουμε μισθό, ένα «μπράβο» ή την ικανοποίηση ενός τελειωμένου έργου. Για ένα παιδί με αυτισμό, για το οποίο οι κοινωνικές ανταμοιβές (το χαμόγελο, ο έπαινος) δεν είναι πάντα το ίδιο ελκυστικές, χρειάζεται συχνά να βρούμε ποιο κίνητρο δουλεύει για εκείνο.
Τι δείχνει η έρευνα για την ενίσχυση στον αυτισμό;
Η ενίσχυση θεωρείται θεμελιώδης πρακτική με τεκμηρίωση. Το πρόγραμμα AFIRM του πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνας, που στηρίζεται στην ανασκόπηση του National Clearinghouse on Autism Evidence and Practice (2020), την κατατάσσει στις πρακτικές που πληρούν τα κριτήρια τεκμηρίωσης, με δεκάδες μελέτες πίσω της.
Για τα συστήματα με «μάρκες» (token economies), η εικόνα είναι πιο μετρημένη. Μια ανασκόπηση των Matson και Boisjoli (2009) κατέληξε ότι για παιδιά με αυτισμό ή νοητική αναπηρία παραμένουν μέθοδος με σημαντική θεραπευτική προοπτική. Μια συστηματική ανασκόπηση του 2017 (Ivy και συν.) έδειξε επίσης ότι πολλές δημοσιευμένες εφαρμογές περιγράφουν πολύ ασαφώς τα συστατικά τους. Με απλά λόγια: η ιδέα έχει βάση, αλλά η λεπτομέρεια της εφαρμογής μετράει πολύ και δεν υπάρχει μία συνταγή για όλα τα παιδιά.
Ποια είναι η διαφορά ανταμοιβής και δωροδοκίας;
Η διαφορά βρίσκεται κυρίως στη σειρά και στη σαφήνεια:
- Ανταμοιβή: συμφωνείται εκ των προτέρων και δίνεται μετά τη συμπεριφορά. «Όταν φορέσεις τα παπούτσια, θα πάμε στην παιδική χαρά».
- Δωροδοκία: προσφέρεται εν μέσω δυσκολίας, για να σταματήσει το πρόβλημα. «Σταμάτα να φωνάζεις και θα σου πάρω ταμπλέτα».
Στη δεύτερη περίπτωση το παιδί μπορεί να μάθει ότι η έξαρση φέρνει κάτι ωραίο. Αν έχει ήδη ξεκινήσει meltdown, δεν είναι η στιγμή για διαπραγμάτευση. Περισσότερα για το τι βοηθά τότε θα βρείτε στον οδηγό μας για το meltdown και το shutdown.
Πώς διαλέγετε μια ανταμοιβή που πραγματικά δουλεύει;
Ό,τι θεωρούμε εμείς «ωραίο» δεν είναι απαραίτητα ωραίο για το παιδί. Παρατηρήστε τι διαλέγει μόνο του όταν έχει επιλογές. Μπορεί να είναι:
- μια δραστηριότητα (κούνια, μουσική, κοινό παιχνίδι)
- ένα αντικείμενο ή ένα αγαπημένο παιχνίδι για λίγα λεπτά
- κάτι κοινωνικό, όπως αγκαλιά ή γαργάλημα, μόνο αν το παιδί τα ζητά και τα απολαμβάνει
- χρόνος με το ειδικό του ενδιαφέρον, για το οποίο έχουμε γράψει στο άρθρο για τα ειδικά ενδιαφέροντα ως δύναμη
Τα κίνητρα αλλάζουν με τον καιρό. Ό,τι ενθουσίαζε πριν από δύο μήνες μπορεί να έχει χάσει τη λάμψη του, οπότε αξίζει να ανανεώνετε τη λίστα. Μια καλή ιδέα είναι να έχετε ένα μικρό «μενού» ανταμοιβών από το οποίο διαλέγει το ίδιο το παιδί.
Πώς φτιάχνετε έναν πίνακα ανταμοιβών βήμα προς βήμα;
- Ένας στόχος τη φορά. Διαλέξτε μια συγκεκριμένη, παρατηρήσιμη συμπεριφορά, όπως «βάζω τα παπούτσια μου», όχι κάτι αόριστο όπως «να φέρομαι καλά».
- Ξεκινήστε εύκολα. Ο στόχος να είναι κάτι που το παιδί μπορεί ήδη να πετύχει, ώστε να ζήσει γρήγορα την επιτυχία.
- Κάντε το οπτικό. Ένας πίνακας με εικόνες, αυτοκόλλητα ή κομμάτια velcro δείχνει πόσο λείπει για την ανταμοιβή. Ταιριάζει πολύ με τα οπτικά προγράμματα.
- Δώστε την ανταμοιβή αμέσως. Η καθυστέρηση κάνει τη σύνδεση πιο δύσκολη, ιδίως στα μικρά παιδιά.
- Κρατήστε την ανταμοιβή ορατή και εφικτή. Αν το όριο είναι πολύ ψηλό, το παιδί παραιτείται. Μια περιγραφή περίπτωσης της Beyond Autism δείχνει ότι ένα σχέδιο που ήταν υπερβολικά απαιτητικό χρειάστηκε προσαρμογή.
- Συνέπεια. Όλοι οι φροντιστές να εφαρμόζουν τους ίδιους κανόνες.
Πώς αποφεύγονται οι συνηθισμένες παγίδες;
- Μην αφαιρείτε ό,τι έχει κερδηθεί. Αν το παιδί έχει πάρει τις μάρκες του, δεν τις χάνει ως τιμωρία. Έτσι χάνεται η εμπιστοσύνη στο σύστημα.
- Μην ξεχνάτε τον έπαινο. Συνοδεύστε την ανταμοιβή με συγκεκριμένα λόγια: «Μπράβο που κάθισες μέχρι το τέλος του φαγητού».
- Σταδιακή αραίωση. Όταν η δεξιότητα εδραιωθεί, η ανταμοιβή δίνεται πιο αραιά και η φυσική ικανοποίηση παίρνει τη θέση της, πάντα με την καθοδήγηση του θεραπευτή.
- Προσοχή στην ασφάλεια. Στα μικρά παιδιά, τα αντικείμενα που χρησιμοποιούνται ως μάρκες δεν πρέπει να είναι επικίνδυνα για πνιγμό.
- Όχι για ό,τι είναι ανάγκη. Αν το παιδί αποφεύγει μια δραστηριότητα λόγω αισθητηριακής δυσφορίας ή άγχους, η ανταμοιβή δεν λύνει την αιτία. Χρειάζεται πρώτα να καταλάβουμε τι κρύβεται πίσω από τη δυσκολία.
Η ενίσχυση αποτελεί βασικό εργαλείο και στις προσεγγίσεις που περιγράφουμε στο άρθρο για την εφαρμοσμένη ανάλυση συμπεριφοράς, μαζί με τις κριτικές που τη συνοδεύουν. Αν θέλετε να στήσετε ένα σύστημα για το δικό σας παιδί, η συζήτηση με τον θεραπευτή του βοηθά να προσαρμοστεί στις ανάγκες και τις δυνατότητές του.
Συχνές ερωτήσεις
Η θετική ενίσχυση είναι το ίδιο με την τιμωρία χωρίς το αρνητικό;
Όχι. Η θετική ενίσχυση προσθέτει κάτι ευχάριστο μετά από μια επιθυμητή συμπεριφορά και στοχεύει να τη διδάξει. Η τιμωρία επιχειρεί να σταματήσει μια συμπεριφορά, χωρίς να διδάσκει τι να κάνει το παιδί αντί γι' αυτήν. Οι δύο προσεγγίσεις έχουν διαφορετικό στόχο και αποτέλεσμα.
Θα γίνει το παιδί μου εξαρτημένο από τις ανταμοιβές;
Είναι ανησυχία που ακούμε συχνά. Γι' αυτό η ανταμοιβή σχεδιάζεται να αραιώνει σταδιακά, με τον έπαινο και τη φυσική ικανοποίηση να παίρνουν τη θέση της. Αν δεν υπάρχει σχέδιο αραίωσης, αξίζει να το συζητήσετε με τον θεραπευτή.
Τι κάνω αν το παιδί δεν ενδιαφέρεται για καμία ανταμοιβή;
Δοκιμάστε διαφορετικές κατηγορίες: δραστηριότητες, αισθητηριακές εμπειρίες, μουσική, ειδικό ενδιαφέρον. Παρατηρήστε τι επιλέγει όταν έχει ελεύθερο χρόνο. Αν παρ' όλα αυτά δεν βρίσκετε κίνητρο, ένας ειδικός μπορεί να κάνει συστηματική αξιολόγηση προτιμήσεων.
Από ποια ηλικία μπορώ να ξεκινήσω ένα σύστημα με μάρκες;
Η ενίσχυση χρησιμοποιείται από πολύ μικρές ηλικίες, ακόμη και σε νήπια, με άμεσες και απλές ανταμοιβές. Οι πίνακες με μάρκες απαιτούν μια στοιχειώδη κατανόηση του «πρώτα αυτό, μετά εκείνο». Ο θεραπευτής μπορεί να σας πει αν το παιδί σας είναι έτοιμο.
Τι γίνεται αν η ανταμοιβή δεν δουλεύει πια;
Συχνά το κίνητρο έχει κορεστεί ή ο στόχος έχει γίνει πολύ δύσκολος. Ανανεώστε τη λίστα ανταμοιβών, μικρύνετε προσωρινά το βήμα και ελέγξτε αν κάτι άλλο, όπως κούραση ή άγχος, δυσκολεύει το παιδί.
Στο Atypical Center οι θεραπευτές μας συνεργάζονται με τους γονείς ώστε οι στρατηγικές να ταιριάζουν στο κάθε παιδί. Μπορείτε να δείτε τις υπηρεσίες μας ή να επικοινωνήσετε μαζί μας.