Πολλοί γονείς ανησυχούν όταν το παιδί τους αποφεύγει να τους κοιτάξει στα μάτια, ειδικά όταν άλλοι ενήλικες, εκπαιδευτικοί ή ακόμα και θεραπευτές θεωρούν τη βλεμματική επαφή «απαραίτητη» ένδειξη προσοχής ή σεβασμού. Η έρευνα όμως δείχνει κάτι διαφορετικό: η αποφυγή βλέμματος στον αυτισμό δεν σημαίνει αδιαφορία για τον άλλον, αλλά συχνά αντανακλά μια πραγματική, νευρολογική δυσφορία.
Κατανοώντας το γιατί, μπορείτε να στηρίξετε το παιδί σας στην επικοινωνία με τρόπους που δεν το φορτίζουν άσκοπα, χωρίς να πιέζετε κάτι που για εκείνο μπορεί να είναι πηγή άγχους.
Τι δείχνει η έρευνα για τον εγκέφαλο
Ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τη Nouchine Hadjikhani στο Martinos Center for Biomedical Imaging μελέτησε με λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI) τι συμβαίνει στον εγκέφαλο ατόμων με αυτισμό όταν αναγκάζονται να εστιάσουν το βλέμμα τους στα μάτια ενός προσώπου. Βρήκε ότι το υποφλοιώδες σύστημα επεξεργασίας προσώπων, που περιλαμβάνει την αμυγδαλή, ενεργοποιείται υπερβολικά σε αυτή τη συνθήκη, ιδιαίτερα μπροστά σε φοβισμένες εκφράσεις προσώπου.
Με απλά λόγια, το βλέμμα στα μάτια δεν περνάει απαρατήρητο, αντίθετα «πλημμυρίζει» το νευρικό σύστημα του παιδιού με ένταση. Οι ερευνητές συνδέουν αυτή την υπερευαισθησία με μια ανισορροπία ανάμεσα σε διεγερτικά και ανασταλτικά κυκλώματα του εγκεφάλου, χαρακτηριστικό που έχει περιγραφεί στον αυτισμό.
Γιατί το βλέμμα «κοστίζει» ενέργεια
Πέρα από την ερμηνεία σε επίπεδο εγκεφάλου, μια ποιοτική μελέτη που δημοσιεύτηκε στο PLOS ONE συγκέντρωσε τις πρώτες περιγραφές εφήβων και ενηλίκων με αυτισμό για το πώς βιώνουν οι ίδιοι τη βλεμματική επαφή. Οι απαντήσεις τους αναδεικνύουν αρκετούς λόγους δυσκολίας:
- Αίσθημα εισβολής: κάποιοι περιέγραψαν το βλέμμα σαν κάτι υπερβολικά προσωπικό, σαν να «βλέπει» ο άλλος μέσα τους.
- Αισθητηριακό υπερφόρτωμα: πολλοί δυσκολεύονται να κοιτάζουν στα μάτια και ταυτόχρονα να ακούν και να επεξεργάζονται όσα λέγονται, σαν να μην αρκεί η προσοχή τους για τα δύο κανάλια μαζί.
- Σύγχυση ως προς τους κανόνες: αβεβαιότητα για το πόση ώρα «πρέπει» να κρατήσει το βλέμμα, με φόβο μήπως φανεί περίεργο.
- Δυσκολία ανάγνωσης συναισθήματος: κάποιοι ανέφεραν ότι, ακόμα κι όταν κοιτάζουν, δεν καταλαβαίνουν τι προσπαθεί να «πει» το βλέμμα του άλλου.
Η ίδια μελέτη κατέγραψε τρόπους με τους οποίους οι συμμετέχοντες αντισταθμίζουν τη βλεμματική επαφή χωρίς να τη χρησιμοποιούν άμεσα: κοιτάζουν τη μύτη, το στόμα ή γενικά το πρόσωπο, χρησιμοποιούν λεκτικές ενδείξεις όπως «σε ακούω», γνέφουν καταφατικά ή τοποθετούνται δίπλα αντί απέναντι στον συνομιλητή τους. Αυτές είναι έγκυρες, λειτουργικές εναλλακτικές, όχι «ελλείψεις».
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη για την οικογένεια
Οι ίδιοι ερευνητές του Martinos Center τονίζουν ότι η πίεση για βλεμματική επαφή σε συμπεριφορικές παρεμβάσεις μπορεί να δημιουργήσει έντονο άγχος στο παιδί, και προτείνουν αντ' αυτού μια σταδιακή, ήπια εξοικείωση. Κάποιες κατευθύνσεις που μπορείτε να ακολουθήσετε στο σπίτι:
- Μη διορθώνετε συνεχώς το παιδί όταν δεν κοιτάζει στα μάτια, ιδίως μπροστά σε άλλους. Η δημόσια πίεση προσθέτει ντροπή πάνω στη δυσφορία.
- Δεχθείτε εναλλακτικές μορφές «προσοχής»: το ότι το παιδί κοιτάζει αλλού δεν σημαίνει ότι δεν ακούει.
- Αν θέλετε να ενθαρρύνετε σταδιακά μεγαλύτερη άνεση, ξεκινήστε από πιο ήπιες μορφές, όπως φωτογραφίες προσώπων ή σύντομο βλέμμα σε αγαπημένο ζώο, πριν περάσετε σε ζωντανή αλληλεπίδραση με άνθρωπο.
- Επικοινωνήστε με το σχολείο ώστε οι εκπαιδευτικοί να μην απαιτούν βλεμματική επαφή ως προϋπόθεση συμμετοχής ή επιβράβευσης.
- Αν η δυσκολία συνοδεύεται από ευρύτερες προκλήσεις στην κοινωνική επικοινωνία, μια δομημένη ομάδα κοινωνικών δεξιοτήτων μπορεί να βοηθήσει το παιδί να χτίσει σταδιακά άνεση σε ελεγχόμενο, υποστηρικτικό πλαίσιο, χωρίς να πιέζεται ξαφνικά.
Πότε αξίζει να το συζητήσετε με ειδικό
Αν η αποφυγή βλέμματος συνοδεύεται από γενικότερη δυσκολία στην κατανόηση κοινωνικών σημάτων, δυσκολία στην έκφραση του λόγου ή έντονη αγωνία σε κοινωνικές καταστάσεις, μια αξιολόγηση από ειδικό μπορεί να διευκρινίσει τι ακριβώς χρειάζεται στήριξη. Πολλές οικογένειες βρίσκουν χρήσιμη και τη συμβουλευτική γονέων, ώστε να βρουν πρακτικούς τρόπους να ανταποκρίνονται στις ανάγκες του παιδιού τους χωρίς περιττή ένταση στην καθημερινότητα.
Η βλεμματική επαφή είναι μόνο ένα κομμάτι της κοινωνικής επικοινωνίας, όχι προϋπόθεσή της. Ένα παιδί μπορεί να νιώθει βαθιά σύνδεση με τον γονιό του χωρίς ποτέ να τον κοιτάζει σταθερά στα μάτια, και αυτό αξίζει να γίνει σεβαστό.
Πηγές
- Martinos Center for Biomedical Imaging: Understanding Eye-Contact Avoidance in People With Autism
- Scientific Reports (Nature): Look me in the eyes: constraining gaze in the eye-region provokes abnormally high subcortical activation in autism
- PLOS ONE: How do adults and teens with self-declared Autism Spectrum Disorder experience eye contact?