Πολλά παιδιά και έφηβοι με αυτισμό θέλουν να κάνουν φίλους και να συμμετέχουν σε ομαδικές δραστηριότητες, όμως δυσκολεύονται στο «πώς»: πώς ξεκινάει κανείς μια κουβέντα, πώς καταλαβαίνει αν ο άλλος βαριέται, πώς διαχειρίζεται μια διαφωνία χωρίς να χαλάσει η παρέα. Οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων είναι μία από τις πιο τεκμηριωμένες παρεμβάσεις που απαντούν ακριβώς σε αυτή την ανάγκη.
Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε τι είναι, τι λέει η έρευνα για την αποτελεσματικότητά τους και πώς μπορείτε να αξιολογήσετε αν μια ομάδα ταιριάζει στο παιδί σας.
Τι είναι μια ομάδα κοινωνικών δεξιοτήτων
Πρόκειται για δομημένες συναντήσεις μικρής ομάδας παιδιών ή εφήβων παρόμοιας ηλικίας και λειτουργικότητας, με καθοδήγηση από ειδικό (συνήθως λογοθεραπευτή, ψυχολόγο ή ειδικό παιδαγωγό), όπου διδάσκονται και εξασκούνται συγκεκριμένες δεξιότητες: έναρξη και τερματισμός συνομιλίας, ανάγνωση μη λεκτικών σημάτων, διαχείριση αστείου ή πειράγματος, συνεργασία σε παιχνίδι με κανόνες, διαχείριση απογοήτευσης. Η δεξιότητα δεν διδάσκεται μόνο θεωρητικά· εξασκείται μέσα στην ίδια τη συνεδρία, με ανατροφοδότηση και επανάληψη σε διαφορετικά πλαίσια, ώστε να γενικευτεί και εκτός ομάδας.
Τι δείχνει η έρευνα
Μια συστηματική ανασκόπηση για ομαδικές παρεμβάσεις κοινωνικών δεξιοτήτων σε εφήβους με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος κατέληξε ότι υπάρχει σημαντική τεκμηρίωση υπέρ της χρησιμότητάς τους, ιδίως για παιδιά με μέση ή άνω του μέσου όρου νοητική λειτουργικότητα. Το πιο μελετημένο πρόγραμμα, το PEERS (Program for the Education and Enrichment of Relational Skills), συνδυάζει ομάδα για το παιδί με παράλληλη ομάδα για τους γονείς, ώστε η ίδια ύλη να ενισχύεται και στο σπίτι· έρευνες παρακολούθησης έδειξαν διατήρηση των οφελών σε κοινωνική επικοινωνία και εμπλοκή με συνομηλίκους και μετά το τέλος του προγράμματος.
Παράλληλα, η κατευθυντήρια οδηγία CG170 του βρετανικού NICE για την υποστήριξη παιδιών και εφήβων με αυτισμό προτείνει την εξέταση κοινωνικο-επικοινωνιακών παρεμβάσεων προσαρμοσμένων στο αναπτυξιακό επίπεδο του παιδιού, με καθοδήγηση από εκπαιδευμένο επαγγελματία· για παιδιά σχολικής ηλικίας η οδηγία τονίζει ιδιαίτερα τον ρόλο της διαμεσολάβησης από συνομηλίκους, κάτι που είναι ακριβώς ο πυρήνας μιας καλά δομημένης ομάδας κοινωνικών δεξιοτήτων.
Σε ποιον απευθύνεται και πότε βοηθά
Οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων δεν είναι μονόδρομος για κάθε παιδί με αυτισμό, ούτε λύνουν από μόνες τους κάθε δυσκολία. Τείνουν να βοηθούν περισσότερο όταν το παιδί ή ο έφηβος:
- Έχει ήδη λειτουργικό λόγο και μπορεί να συμμετέχει σε ομαδική συζήτηση, έστω με στήριξη.
- Δείχνει επιθυμία για επαφή με συνομηλίκους, ακόμα κι αν δεν ξέρει πώς να την πετύχει.
- Δυσκολεύεται συγκεκριμένα στη γενίκευση: καταλαβαίνει έναν κανόνα όταν του εξηγηθεί, αλλά δεν τον εφαρμόζει αυθόρμητα σε νέες καταστάσεις.
Για παιδιά με πιο περιορισμένο λόγο ή μεγαλύτερες ανάγκες στήριξης, συχνά χρειάζεται πρώτα δουλειά σε πιο ατομικό πλαίσιο πριν ενταχθούν σε ομάδα, ώστε η εμπειρία να είναι θετική και όχι κατακλυστική.
Πώς επιλέγετε την κατάλληλη ομάδα
Αν σκέφτεστε να εντάξετε το παιδί σας σε μια ομάδα κοινωνικών δεξιοτήτων, αξίζει να ρωτήσετε:
- Ποιο είναι το θεωρητικό πλαίσιο και η δομή του προγράμματος, και υπάρχει σαφής στόχευση δεξιοτήτων ανά συνάντηση.
- Πόσο μικρή είναι η ομάδα και πόσο κοντά στην ηλικία και τη λειτουργικότητα του παιδιού σας είναι τα υπόλοιπα μέλη.
- Αν υπάρχει παράλληλη ενημέρωση ή εμπλοκή γονέων, ώστε να ξέρετε τι δουλεύεται κάθε φορά και να το ενισχύετε στο σπίτι.
- Αν ο ειδικός που τη συντονίζει έχει εξειδίκευση στον αυτισμό και όχι μόνο γενική εμπειρία με παιδιά.
Στο Atypical Center οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων στη Δάφνη και οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων στη Μεταμόρφωση οργανώνονται σε μικρό αριθμό παιδιών παρόμοιας ηλικίας, ώστε η εξάσκηση να γίνεται σε ρεαλιστικές, ασφαλείς συνθήκες.
Ο ρόλος της οικογένειας
Καμία ομάδα δεν αρκεί από μόνη της αν η δεξιότητα μένει κλεισμένη μέσα στην αίθουσα. Η γενίκευση χρειάζεται ευκαιρίες εξάσκησης στο σπίτι, στη γειτονιά, στο σχολείο. Μικρές, προγραμματισμένες ευκαιρίες κοινωνικής επαφής, όπως ένα σύντομο ραντεβού παιχνιδιού με έναν συμμαθητή, βοηθούν περισσότερο από πολλές ασύνδετες προσπάθειες. Αν παράλληλα η οικογένεια χρειάζεται καθοδήγηση για το πώς να στηρίξει αυτή τη διαδικασία στο σπίτι, η συμβουλευτική γονέων μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά.
Οι κοινωνικές δεξιότητες δεν είναι κάτι που «λείπει» ή «περισσεύει»· είναι δεξιότητες σαν κάθε άλλη, που μαθαίνονται με εξάσκηση, υπομονή και το κατάλληλο πλαίσιο. Με τη σωστή στήριξη, πολλά παιδιά και έφηβοι με αυτισμό χτίζουν σταδιακά αυτοπεποίθηση στις κοινωνικές τους σχέσεις.