Πολλοί γονείς αναβάλλουν τη συζήτηση για το σώμα, τις σχέσεις και τη σεξουαλικότητα με το παιδί τους με αυτισμό, θεωρώντας ότι «δεν είναι ακόμα έτοιμο» ή ότι το θέμα δεν το αφορά. Η έρευνα όμως δείχνει κάτι διαφορετικό: οι έφηβοι και νεαροί ενήλικες με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) ενδιαφέρονται για φιλίες, ερωτικές σχέσεις και σεξουαλικότητα σε ποσοστά συγκρίσιμα με τους συνομηλίκους τους χωρίς αυτισμό.
Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη ενδιαφέροντος, αλλά η έλλειψη πρόσβασης σε κατάλληλη πληροφόρηση. Και αυτό το κενό έχει συνέπειες, καθώς σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο θυματοποίησης όταν το παιδί δεν έχει διδαχθεί έγκαιρα τι είναι η συναίνεση και πώς να θέτει όρια.
Τι δείχνει η έρευνα
Μια πρόσφατη ανασκόπηση μελετών για τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση σε νέους με αυτισμό καταγράφει σημαντικά κενά:
- Μόλις το 43% των μαθητών με αναπτυξιακές διαταραχές λαμβάνει ολοκληρωμένη σεξουαλική αγωγή στο σχολείο, έναντι 57% των μαθητών χωρίς αναπηρία.
- Το 84% όσων έχουν πιο σοβαρές δυσκολίες δεν λαμβάνει καμία σχετική διδασκαλία.
- Μόνο 4 στους 27 εφήβους σε μια μελέτη είχαν συζητήσει ποτέ θέματα σεξουαλικότητας με γιατρό τους.
- Οι αυτιστικές γυναίκες αναφέρουν διπλάσια ποσοστά σεξουαλικής θυματοποίησης σε σχέση με μη αυτιστικές γυναίκες.
Οι ερευνητές αποδίδουν μέρος του κενού σε εσφαλμένες αντιλήψεις εκπαιδευτικών και γονέων, όπως η πεποίθηση ότι το παιδί «δεν θα χρειαστεί» αυτή τη γνώση, καθώς και σε δυσκολία των ίδιων των γονέων να ξεκινήσουν τη συζήτηση.
Γιατί χρειάζεται διαφορετική προσέγγιση
Οι γενικές, έμμεσες οδηγίες που δίνονται συνήθως στους εφήβους (υπονοούμενα, «διάβασε την κατάσταση») δεν λειτουργούν το ίδιο καλά για ένα παιδί με αυτισμό, που συχνά χρειάζεται σαφή, συγκεκριμένη γλώσσα αντί για υπαινιγμούς. Βοηθούν:
- Κοινωνικές ιστορίες και «κόμικς συνομιλίας» που εξηγούν βήμα προς βήμα τι είναι αποδεκτό σε μια αλληλεπίδραση.
- Σαφής διάκριση ανάμεσα σε δημόσιο και ιδιωτικό χώρο, και σε ό,τι επιτρέπεται στο ένα αλλά όχι στο άλλο.
- Οπτικό υλικό αντί για αφηρημένες εξηγήσεις.
- Τακτικές, προγραμματισμένες συζητήσεις αντί για μία «μεγάλη κουβέντα» μία φορά.
Πώς να μιλήσετε για σώμα, όρια και συναίνεση
Η συναίνεση δεν αφορά μόνο τη σεξουαλικότητα, αλλά τη σωματική αυτονομία γενικότερα: το δικαίωμα του παιδιού να λέει όχι σε μια αγκαλιά, να αποφασίζει ποιος αγγίζει το σώμα του, να αναγνωρίζει πότε κάτι το κάνει άβολα. Πρακτικά αυτό σημαίνει:
- Να μαθαίνει από μικρή ηλικία ότι το σώμα του του ανήκει και μπορεί να αρνηθεί επαφή που δεν θέλει.
- Να αναγνωρίζει σαφή σήματα συναίνεσης ή άρνησης, όχι μόνο υπονοούμενα.
- Να κατανοεί την ίδια λογική στον ψηφιακό κόσμο, π.χ. πότε μια εικόνα ή ένα μήνυμα δεν πρέπει να μοιράζεται.
- Να ξέρει σε ποιον απευθύνεται αν κάτι τον/την φέρει σε δύσκολη θέση.
Στο θέμα της διαδικτυακής ασφάλειας ειδικότερα, μπορείτε να δείτε αναλυτικότερα στον οδηγό μας για την ασφάλεια στο διαδίκτυο για εφήβους και νέους με αυτισμό.
Πρακτικές συμβουλές για γονείς
- Ξεκινήστε νωρίς, πριν από την εφηβεία, με απλές συζητήσεις για το σώμα και τα όρια, ώστε το θέμα να μην είναι «καινούργιο και περίεργο» όταν μεγαλώσει.
- Προτιμήστε σύντομες, τακτικές συζητήσεις αντί για μία εξαντλητική «ομιλία». Πολλοί γονείς τις εντάσσουν σε καθημερινές στιγμές, όπως μια βόλτα ή μια διαδρομή με το αυτοκίνητο, όπου η απουσία βλεμματικής επαφής μειώνει την πίεση.
- Χρησιμοποιήστε σαφή, κυριολεκτική γλώσσα. Αποφύγετε μεταφορές που μπορεί να παρερμηνευτούν.
- Συζητήστε το θέμα και με τον παιδίατρο ή τον θεράποντα γιατρό, ώστε η ενημέρωση για την εφηβική ανάπτυξη να μην μένει μόνο στο σπίτι.
- Μην υποθέτετε ότι το παιδί «δεν ενδιαφέρεται». Η έλλειψη ερωτήσεων συχνά σημαίνει ότι δεν ξέρει πώς να τις διατυπώσει, όχι ότι δεν έχει ανάγκη από πληροφόρηση.
Σε πολλές οικογένειες βοηθάει η συστηματική εξάσκηση κοινωνικών κανόνων και ορίων μέσα σε δομημένο πλαίσιο, όπως προσφέρουν οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων, ενώ όταν οι ίδιοι οι γονείς αισθάνονται αμήχανα ή αβέβαιοι για το πώς να προσεγγίσουν το θέμα, η συμβουλευτική γονέων μπορεί να δώσει συγκεκριμένα εργαλεία προσαρμοσμένα στις ανάγκες του παιδιού.
Κλείνοντας
Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση για έναν έφηβο με αυτισμό δεν διαφέρει στον στόχο, μόνο στον τρόπο. Στόχος παραμένει ένα παιδί που κατανοεί το σώμα του, αναγνωρίζει τα όριά του και τα όρια των άλλων, και ξέρει σε ποιον να απευθυνθεί όταν κάτι δεν πάει καλά. Όσο νωρίτερα και όσο πιο σαφής είναι αυτή η μάθηση, τόσο πιο ασφαλής και προετοιμασμένος μπαίνει στην εφηβεία και στην ενήλικη ζωή.