Οι φόβοι είναι συχνοί στα παιδιά με αυτισμό και συχνά αφορούν πράγματα που οι ενήλικες δεν περιμένουν: έναν θόρυβο, μια υφή, ένα τραγούδι. Βοηθά να καταλάβετε τι ακριβώς προκαλεί τον φόβο, να μην τον αγνοήσετε ούτε να τον επιβάλλετε, και να προχωρήσετε με μικρά, προβλέψιμα βήματα και, αν χρειάζεται, με ειδικό.
Ποιοι φόβοι είναι συνηθισμένοι στα παιδιά με αυτισμό;
Η έρευνα δείχνει ότι οι φόβοι και οι φοβίες εμφανίζονται συχνότερα σε παιδιά με αυτισμό απ' ό,τι σε παιδιά με τυπική ανάπτυξη, και ότι τα ερεθίσματα που τους προκαλούν είναι πιο ποικίλα (Lydon και συνεργάτες, συστηματική ανασκόπηση). Εκτός από τους γνωστούς φόβους, όπως οι σκύλοι ή το σκοτάδι, γονείς αναφέρουν συχνά:
- δυνατούς ή απρόσμενους ήχους: στεγνωτήρας χεριών, σκούπα, καζανάκι, μπαλόνια που σκάνε, το τραγούδι των γενεθλίων
- συγκεκριμένα μέρη ή αντικείμενα: ασανσέρ, αυτόματες πόρτες, τουαλέτες δημόσιων χώρων
- απρόσμενες αλλαγές: άλλος δρόμος, άλλη διάταξη στο δωμάτιο, νέο πρόσωπο
- ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, ρούχο ή χρώμα που το παιδί έχει συνδέσει με δυσάρεστη εμπειρία
Για εσάς ο φόβος μπορεί να φαίνεται παράλογος. Για το παιδί είναι πραγματικός, και συχνά συνδέεται με την αισθητηριακή επεξεργασία: ένας ήχος που σε εμάς είναι ήπιος μπορεί να είναι για εκείνο οδυνηρός.
Πότε ένας φόβος γίνεται φοβία ή άγχος που χρειάζεται στήριξη;
Ένας φόβος χρειάζεται προσοχή όταν περιορίζει την καθημερινότητα: το παιδί αρνείται να βγει από το σπίτι, να χρησιμοποιήσει την τουαλέτα, να πάει σχολείο ή να συμμετάσχει σε οικογενειακές δραστηριότητες. Η National Autistic Society σημειώνει ότι περίπου 40-50% των αυτιστικών ανθρώπων λαμβάνουν κάποια στιγμή διάγνωση κλινικού άγχους, γι' αυτό αξίζει να ζητάτε εκτίμηση νωρίς. Για το γενικότερο θέμα, δείτε και το άρθρο μας για το άγχος στον αυτισμό.
Η δυσκολία είναι ότι το άγχος συχνά θεωρείται «μέρος του αυτισμού» και περνά απαρατήρητο. Σημάδια που πρέπει να σας κάνουν να ρωτήσετε είναι:
- έντονη αποφυγή ενός χώρου ή αντικειμένου, ακόμη και πριν το συναντήσει
- σωματικά σημάδια: κλάμα, τρέμουλο, πόνοι στην κοιλιά, φυγή
- αύξηση των επαναληπτικών κινήσεων ή των εκρήξεων πριν από μια συγκεκριμένη δραστηριότητα
- διαταραγμένος ύπνος ή διατροφή γύρω από τον φόβο
Τι μπορείτε να κάνετε στο σπίτι;
- Εντοπίστε τι ακριβώς φοβάται. Ο ήχος, η υφή, η αβεβαιότητα ή μια παλιά εμπειρία; Κρατήστε σημειώσεις για λίγες μέρες. Τα αίτια καθορίζουν τη στρατηγική.
- Αναγνωρίστε τον φόβο χωρίς να τον μεγεθύνετε. «Ο ήχος είναι πολύ δυνατός, καταλαβαίνω ότι σε τρομάζει». Αποφύγετε το «δεν υπάρχει λόγος να φοβάσαι».
- Κάντε το περιβάλλον προβλέψιμο. Οπτικά προγράμματα, φωτογραφίες του χώρου εκ των προτέρων και προειδοποίηση για αλλαγές μειώνουν την αβεβαιότητα, όπως προτείνει και η National Autistic Society.
- Προσφέρετε εργαλεία ελέγχου. Ωτοασπίδες, δυνατότητα να σταματήσει με ένα σήμα, ένα αντικείμενο που καθησυχάζει.
- Μην πιέζετε απότομα. Η βίαιη έκθεση («θα το συνηθίσει αν μείνει») συχνά ενισχύει τον φόβο.
Πώς λειτουργεί η σταδιακή έκθεση;
Η σταδιακή έκθεση είναι μέθοδος όπου το παιδί πλησιάζει το φοβικό ερέθισμα σε μικρά βήματα, με τον δικό του ρυθμό και με ασφάλεια. Η συστηματική ανασκόπηση των Lydon και συνεργατών κατέληξε ότι οι συμπεριφορικές προσεγγίσεις, όπως η ενίσχυση, η μίμηση προτύπου και η έκθεση, μπορούν να θεωρηθούν τεκμηριωμένες για φόβους και φοβίες σε παιδιά με αυτισμό. Η ίδια ανασκόπηση επισημαίνει ότι η έρευνα μετρά κυρίως τη συμπεριφορά και λιγότερο τα συναισθήματα ή τις σωματικές αντιδράσεις.
Στην πράξη χτίζεται μια «σκάλα φόβου», δηλαδή μια σειρά βημάτων από το πιο εύκολο στο πιο δύσκολο. Για παράδειγμα, για τον στεγνωτήρα χεριών:
- βλέπει φωτογραφία του
- στέκεται μακριά από τον διάδρομο όπου υπάρχει
- πλησιάζει με ωτοασπίδες, χωρίς να τον ανοίξει
- ακούει τον ήχο από απόσταση, ελέγχοντας ο ίδιος πότε σταματά
- τον δοκιμάζει με τον γονέα δίπλα
Κάθε βήμα επαναλαμβάνεται μέχρι να γίνει ήρεμα και μετά προχωράτε στο επόμενο. Αν το παιδί αναστατωθεί, γυρίστε ένα βήμα πίσω χωρίς να το βλέπετε ως αποτυχία. Η διαδικασία δεν πρέπει να γίνεται χωρίς τη συναίνεση του παιδιού.
Πότε χρειάζεται ειδικός;
Ζητήστε βοήθεια όταν ο φόβος επιμένει πολλές εβδομάδες, επηρεάζει το σχολείο, τον ύπνο ή τη διατροφή, ή όταν οι δικές σας προσπάθειες δεν αρκούν. Παιδοψυχίατρος ή ψυχολόγος με εμπειρία στον αυτισμό μπορεί να αξιολογήσει αν πρόκειται για αγχώδη διαταραχή. Η γνωσιακή συμπεριφορική προσέγγιση προσαρμοσμένη στον αυτισμό αναφέρεται από τη National Autistic Society ως μία από τις επιλογές. Μπορεί να βοηθήσουν και η ψυχοεκπαίδευση του παιδιού και της οικογένειας, ή η εργοθεραπεία όταν ο φόβος σχετίζεται με αισθητηριακές δυσκολίες. Αν θέλετε να συζητήσετε την περίπτωσή σας, μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μας από τη σελίδα επικοινωνίας.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι φυσιολογικό ένα παιδί με αυτισμό να φοβάται πράγματα που δεν φοβούνται τα άλλα παιδιά;
Ναι, είναι συχνό. Τα παιδιά με αυτισμό φοβούνται μια μεγαλύτερη ποικιλία ερεθισμάτων, όπως ήχους, υφές ή απρόσμενες αλλαγές. Ο φόβος είναι πραγματικός για το παιδί ακόμη και αν δεν φαίνεται δικαιολογημένος. Αξίζει να τον εξετάσετε χωρίς να τον υποτιμήσετε.
Πώς ξεχωρίζω τον φόβο από τη φοβία;
Ο φόβος είναι παροδικός και περνά με καθησύχαση ή προετοιμασία. Η φοβία είναι έντονη, επίμονη και οδηγεί σε συστηματική αποφυγή που περιορίζει την καθημερινότητα. Η διάκριση γίνεται από ειδικό μετά από αξιολόγηση, γι' αυτό αν έχετε αμφιβολία ζητήστε γνώμη.
Να αναγκάσω το παιδί να αντιμετωπίσει τον φόβο του;
Όχι. Η απότομη πίεση μπορεί να αυξήσει το άγχος και την αποφυγή. Η προσέγγιση που έχει τεκμηρίωση είναι η σταδιακή έκθεση, σε μικρά βήματα, με τον ρυθμό του παιδιού και με δυνατότητα να σταματήσει όποτε το χρειαστεί.
Πώς βοηθούν οι ωτοασπίδες όταν ο φόβος αφορά θορύβους;
Μειώνουν την ένταση του ήχου και δίνουν στο παιδί αίσθηση ελέγχου. Η National Autistic Society τις αναφέρει ως πρακτική προσαρμογή. Χρησιμοποιούνται ως προσωρινό εργαλείο μέσα σε σταδιακή έκθεση, ώστε το παιδί να προσεγγίζει τον ήχο με ασφάλεια.
Θα περάσει ο φόβος με τον καιρό;
Κάποιοι φόβοι υποχωρούν με την ηλικία και την προετοιμασία, άλλοι επιμένουν. Δεν μπορεί να υποσχεθεί κανείς συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Η έγκαιρη στήριξη βοηθά να μην περιορίσει ο φόβος τη ζωή του παιδιού.