Η αλεξιθυμία είναι η δυσκολία να αναγνωρίσει και να περιγράψει κανείς τα δικά του συναισθήματα, όχι έλλειψη συναισθημάτων. Αφορά περίπου το 10% του γενικού πληθυσμού, αλλά έως και το ένα στα δύο αυτιστικά άτομα, γι' αυτό πολλά παιδιά με αυτισμό απαντούν «δεν ξέρω» όταν τα ρωτάτε πώς νιώθουν.
Τι σημαίνει ακριβώς αλεξιθυμία;
Η λέξη προέρχεται από τα ελληνικά και σημαίνει «χωρίς λόγια για τα συναισθήματα». Το παιδί με αλεξιθυμία βιώνει συναισθήματα όπως κάθε άλλο παιδί, όμως δυσκολεύεται να τα εντοπίσει, να τα ονομάσει και να τα εξηγήσει σε άλλους. Δεν πρόκειται για έλλειψη ενσυναίσθησης ούτε για επιλογή του παιδιού να μη μιλήσει, αλλά για μια πραγματική δυσκολία επεξεργασίας.
Η αλεξιθυμία δεν είναι διαγνωστικό κριτήριο του αυτισμού και δεν αφορά όλα τα αυτιστικά παιδιά, αλλά εμφανίζεται πολύ πιο συχνά σε αυτιστικά παιδιά και ενήλικες σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.
Πώς φαίνεται στην καθημερινότητα του παιδιού;
Τα σημάδια διαφέρουν από παιδί σε παιδί, αλλά συχνά περιλαμβάνουν:
- Δυσκολία να απαντήσει στο «πώς νιώθεις» με κάτι πιο συγκεκριμένο από «καλά» ή «κακά»
- Καθυστερημένη αντίληψη της δυσφορίας, το παιδί συνειδητοποιεί ότι κάτι δεν πάει καλά μόνο όταν η ένταση έχει ήδη φτάσει σε ακραίο σημείο
- Ασυνήθιστη ή απρόσμενη εκφραστικότητα, για παράδειγμα λιγότερες εκφράσεις προσώπου ή ξαφνικό κλάμα χωρίς προφανή αφορμή
- Δυσκολία να διαλέξει ανάμεσα σε επιλογές επειδή δεν είναι σαφές πώς νιώθει γι' αυτές
- Σύγχυση ανάμεσα σε σωματικές αισθήσεις και συναισθήματα, π.χ. να μπερδεύει το άγχος με στομαχόπονο
Μέρος αυτής της δυσκολίας συνδέεται με την εσωδεκτικότητα, δηλαδή την αντίληψη των εσωτερικών σωματικών σημάτων. Αν θέλετε να διαβάσετε περισσότερα για το πώς η εσωδεκτικότητα επηρεάζει την αναγνώριση πείνας, δίψας ή πόνου, μπορείτε να δείτε το άρθρο μας για την εσωδεκτικότητα στον αυτισμό.
Αλεξιθυμία ή δυσκολία στη θεωρία του νου; Ποια η διαφορά;
Οι δύο έννοιες συχνά μπερδεύονται, αλλά είναι διαφορετικές. Η θεωρία του νου αφορά την κατανόηση του τι σκέφτονται ή νιώθουν οι άλλοι. Η αλεξιθυμία αφορά αποκλειστικά τη δυσκολία του ίδιου του ατόμου να αναγνωρίσει τα δικά του συναισθήματα. Ένα παιδί μπορεί να καταλαβαίνει πολύ καλά τι νιώθει ένας φίλος του, αλλά να μη μπορεί να εντοπίσει τι νιώθει το ίδιο εκείνη τη στιγμή. Ερευνητικά δεδομένα δείχνουν μάλιστα ότι η αλεξιθυμία, όχι ο αυτισμός αυτός καθαυτός, φαίνεται να σχετίζεται περισσότερο με δυσκολίες αναγνώρισης συναισθημάτων και με μειωμένη κοινωνική επάρκεια σε παιδιά, είτε είναι αυτιστικά είτε όχι.
Πώς μπορείτε να βοηθήσετε το παιδί σας στο σπίτι;
Η αλεξιθυμία δεν αντιμετωπίζεται με μία συνταγή, αλλά υπάρχουν πρακτικοί τρόποι που βοηθούν το παιδί να χτίσει σταδιακά λεξιλόγιο και επίγνωση συναισθημάτων:
- Δώστε χρόνο. Μην περιμένετε άμεση απάντηση στο «πώς νιώθεις». Το παιδί μπορεί να χρειαστεί λεπτά ή και ώρες για να επεξεργαστεί τι συνέβη.
- Χρησιμοποιήστε οπτικά εργαλεία. Έναν «τροχό συναισθημάτων» με εικόνες και λέξεις, ώστε το παιδί να δείχνει αντί να περιγράφει προφορικά.
- Συνδέστε σώμα και συναίσθημα. Ρωτήστε πού το νιώθει στο σώμα («σφίγγει το στομάχι σου, τρέχει η καρδιά σου») αντί να ζητάτε απευθείας το όνομα του συναισθήματος.
- Δοκιμάστε εναλλακτικές διόδους έκφρασης. Ζωγραφική, γραφή, μουσική ή κίνηση μπορούν να βοηθήσουν όταν ο προφορικός λόγος δεν αρκεί.
- Ονοματίστε εσείς πρώτοι. Περιγράφοντας φωναχτά τα δικά σας συναισθήματα σε καθημερινές στιγμές, δίνετε στο παιδί λεξιλόγιο και μοντέλο.
Αυτές οι δεξιότητες μπορούν να καλλιεργηθούν σταδιακά μέσα από τη ψυχοθεραπεία ή μέσα από ομάδες όπου το παιδί εξασκείται στην αναγνώριση συναισθημάτων μέσα από παιχνίδι ρόλων και ομαδική αλληλεπίδραση, όπως στις ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων.
Συχνές ερωτήσεις
Η αλεξιθυμία σημαίνει ότι το παιδί μου δεν έχει ενσυναίσθηση;
Όχι. Η αλεξιθυμία αφορά τη δυσκολία αναγνώρισης των δικών του συναισθημάτων, όχι την ικανότητα να νοιάζεται για άλλους. Πολλά παιδιά με αλεξιθυμία νοιάζονται βαθιά για τους γύρω τους, απλώς δυσκολεύονται να εντοπίσουν και να εκφράσουν τι νιώθουν τα ίδια εκείνη τη στιγμή.
Η αλεξιθυμία αφορά μόνο τα αυτιστικά παιδιά;
Όχι, εμφανίζεται και στον γενικό πληθυσμό, σε ποσοστό γύρω στο 10%. Ωστόσο είναι πολύ πιο συχνή σε αυτιστικά άτομα, με εκτιμήσεις που φτάνουν έως και το 50%, γι' αυτό συχνά συζητιέται στο πλαίσιο του αυτισμού.
Βελτιώνεται η αλεξιθυμία με τον χρόνο;
Πολλά παιδιά αναπτύσσουν σταδιακά μεγαλύτερη επίγνωση και λεξιλόγιο συναισθημάτων με στήριξη, πρακτική και κατάλληλα εργαλεία. Η πρόοδος διαφέρει από παιδί σε παιδί και συνήθως χρειάζεται συνεπή, μακροχρόνια καθοδήγηση παρά μία εφάπαξ παρέμβαση.
Πώς ξεχωρίζω την αλεξιθυμία από απλή ντροπαλότητα ή εσωστρέφεια;
Ένα ντροπαλό παιδί συνήθως γνωρίζει τι νιώθει αλλά διστάζει να το μοιραστεί. Στην αλεξιθυμία η δυσκολία είναι πιο βαθιά, το παιδί δεν έχει καθαρή εικόνα ούτε για τον εαυτό του για το τι νιώθει, ανεξάρτητα από το αν θέλει να το πει σε κάποιον άλλον.
Χρειάζεται το παιδί μου αξιολόγηση για την αλεξιθυμία;
Αν η δυσκολία αναγνώρισης συναισθημάτων συνοδεύεται από έντονο άγχος, απομόνωση ή εκρήξεις που δυσκολεύουν την καθημερινότητα, αξίζει να συζητήσετε την εικόνα με ειδικό. Μπορείτε να επικοινωνήσετε με την ομάδα μας ή να δείτε τις υπηρεσίες μας για να βρείτε την κατάλληλη στήριξη.
Πώς μιλάω στο παιδί μου για την αλεξιθυμία χωρίς να το ανησυχήσω;
Εξηγήστε απλά ότι κάποιοι εγκέφαλοι χρειάζονται περισσότερο χρόνο ή διαφορετικά εργαλεία για να καταλάβουν τι νιώθουν, χωρίς αυτό να είναι λάθος ή έλλειψη. Η έμφαση σε πρακτικά εργαλεία, όχι σε ετικέτες, βοηθά το παιδί να νιώσει ασφάλεια αντί για άγχος.