Η διάγνωση ΔΕΠΥ σε παιδί γίνεται μέσα από κλινική αξιολόγηση από ειδικό με εκπαίδευση στη ΔΕΠΥ (παιδοψυχίατρο, παιδονευρολόγο ή παιδοψυχολόγο), που συνδυάζει συνέντευξη με γονείς, ερωτηματολόγια για γονείς και εκπαιδευτικούς, παρατήρηση του παιδιού και αποκλεισμό άλλων αιτίων. Δεν στηρίζεται σε ένα μόνο τεστ.
Ποια κριτήρια χρησιμοποιούνται για τη διάγνωση;
Οι ειδικοί βασίζονται στα κριτήρια του DSM-5. Για παιδιά έως 16 ετών απαιτούνται τουλάχιστον έξι συμπτώματα απροσεξίας ή/και υπερκινητικότητας-παρορμητικότητας, που εμφανίζονται εδώ και τουλάχιστον έξι μήνες. Τα συμπτώματα χωρίζονται σε δύο κατηγορίες:
- Απροσεξία: δυσκολία στη διατήρηση προσοχής, φαίνεται να μην ακούει όταν του μιλάνε, δεν ολοκληρώνει οδηγίες, χάνει αντικείμενα, ξεχνάει καθημερινές υποχρεώσεις.
- Υπερκινητικότητα και παρορμητικότητα: δυσκολία να μείνει καθιστό, συνεχής κινητικότητα, απαντά πριν ολοκληρωθεί η ερώτηση, δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του.
Ένα κρίσιμο κριτήριο που συχνά παραβλέπεται: τα συμπτώματα πρέπει να εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα περιβάλλοντα, όχι μόνο στο σπίτι ή μόνο στο σχολείο, και να επηρεάζουν πραγματικά τη λειτουργικότητα του παιδιού.
Ποιος ειδικός κάνει τη διάγνωση;
Σύμφωνα με διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες, η διάγνωση ΔΕΠΥ πρέπει να γίνεται από επαγγελματία υγείας με ειδική εκπαίδευση και εμπειρία στη ΔΕΠΥ: παιδοψυχίατρο, παιδονευρολόγο ή, ανάλογα με τη χώρα, παιδίατρο με σχετική εξειδίκευση. Στην Ελλάδα, οι γονείς συνήθως ξεκινούν από τον παιδίατρο, ο οποίος παραπέμπει σε παιδοψυχίατρο ή παιδονευρολόγο για την οριστική διάγνωση. Παράλληλα, ένας παιδοψυχίατρος μπορεί να συμμετέχει στην αξιολόγηση, ειδικά όταν υπάρχει υποψία συνύπαρξης με άλλες διαταραχές.
Τι περιλαμβάνει η αξιολόγηση στην πράξη;
Μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση δεν βασίζεται σε ένα τεστ ή σε μία επίσκεψη. Συνήθως περιλαμβάνει:
- Κλινική συνέντευξη με τους γονείς για το αναπτυξιακό ιστορικό, την οικογενειακή κατάσταση και το πώς εκδηλώνεται η συμπεριφορά στο σπίτι.
- Ερωτηματολόγια αξιολόγησης (κλίμακες τύπου Conners ή αντίστοιχες) που συμπληρώνουν ξεχωριστά γονείς και εκπαιδευτικοί, ώστε να φανεί αν τα συμπτώματα εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα περιβάλλοντα.
- Παρατήρηση και αξιολόγηση του παιδιού από τον ειδικό, καθώς και εξέταση της ψυχικής κατάστασης.
- Αποκλεισμό άλλων αιτίων που μπορούν να μοιάζουν με ΔΕΠΥ, όπως προβλήματα ακοής ή όρασης, μαθησιακές δυσκολίες, αγχώδεις διαταραχές ή δυσκολίες ύπνου.
- Έλεγχο για συνύπαρξη με άλλες καταστάσεις, καθώς η ΔΕΠΥ συχνά συνοδεύεται από μαθησιακές δυσκολίες, αγχώδεις διαταραχές ή, σε ορισμένα παιδιά, χαρακτηριστικά αυτισμού.
Οι κατευθυντήριες οδηγίες της Αμερικανικής Παιδιατρικής Ακαδημίας τονίζουν ότι η αξιολόγηση πρέπει να απευθύνεται σε παιδιά και εφήβους 4 έως 18 ετών που παρουσιάζουν σχολικές ή συμπεριφορικές δυσκολίες μαζί με σημάδια απροσεξίας, υπερκινητικότητας ή παρορμητικότητας.
Πόσο διαρκεί η διαδικασία και τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;
Η διαδικασία μπορεί να χρειαστεί περισσότερες από μία συναντήσεις, ειδικά όταν χρειάζεται χρόνος για να συγκεντρωθούν πληροφορίες από το σχολείο. Οι γονείς βοηθούν σημαντικά όταν:
- Κρατούν σημειώσεις για συγκεκριμένα περιστατικά, όχι μόνο γενικές εντυπώσεις.
- Ζητούν από τον εκπαιδευτικό να συμπληρώσει τα σχετικά ερωτηματολόγια έγκαιρα.
- Αναφέρουν πώς η συμπεριφορά επηρεάζει την καθημερινότητα, το παιχνίδι, τις φιλίες, τον ύπνο, όχι μόνο τη σχολική επίδοση.
- Μοιράζονται το οικογενειακό ιστορικό, καθώς η ΔΕΠΥ έχει σημαντική γενετική συνιστώσα.
Αν στην αξιολόγηση προκύψουν και δυσκολίες στην οργάνωση, τον προγραμματισμό ή την αυτορρύθμιση, αυτές αφορούν τις εκτελεστικές λειτουργίες και συχνά αντιμετωπίζονται παράλληλα με τη διάγνωση. Μετά τη διάγνωση, πολλές οικογένειες επωφελούνται από συμβουλευτική γονέων, ώστε να οργανώσουν στρατηγικές στο σπίτι και να συνεργαστούν αποτελεσματικά με το σχολείο.
Συχνές ερωτήσεις
Μπορεί ένας παιδίατρος να διαγνώσει μόνος του ΔΕΠΥ;
Ο παιδίατρος συχνά είναι το πρώτο σημείο επαφής και μπορεί να κάνει αρχική αξιολόγηση, αλλά η οριστική διάγνωση απαιτεί επαγγελματία με ειδική εκπαίδευση στη ΔΕΠΥ, όπως παιδοψυχίατρο ή παιδονευρολόγο, ειδικά όταν η εικόνα είναι σύνθετη ή υπάρχει υποψία συνύπαρξης άλλων διαταραχών.
Χρειάζεται το παιδί να κάνει τεστ νοημοσύνης για τη διάγνωση ΔΕΠΥ;
Δεν είναι πάντα απαραίτητο, αλλά ο ειδικός μπορεί να το προτείνει αν υπάρχει υποψία συνυπάρχουσας μαθησιακής δυσκολίας ή αν χρειάζεται να αποκλειστούν άλλες εξηγήσεις για τη σχολική δυσκολία του παιδιού.
Σε ποια ηλικία μπορεί να διαγνωστεί η ΔΕΠΥ;
Η διάγνωση μπορεί να γίνει ήδη από την προσχολική ηλικία, αν και συχνά επιβεβαιώνεται πιο καθαρά όταν το παιδί μπει στο σχολικό περιβάλλον, όπου οι απαιτήσεις προσοχής και αυτοοργάνωσης γίνονται εντονότερες και πιο εύκολα παρατηρήσιμες.
Τι γίνεται αν το σχολείο και οι γονείς δίνουν διαφορετική εικόνα για το παιδί;
Αυτό είναι συχνό και δεν σημαίνει ότι κάποιος κάνει λάθος. Ο ειδικός λαμβάνει υπόψη και τις δύο οπτικές, καθώς η ΔΕΠΥ μπορεί να εκδηλώνεται διαφορετικά ανάλογα με τη δομή, τις απαιτήσεις και το ενδιαφέρον της κάθε δραστηριότητας.
Μπορεί η διάγνωση ΔΕΠΥ να αλλάξει ή να αναθεωρηθεί αργότερα;
Ναι, η εικόνα ενός παιδιού μπορεί να αλλάξει με την ηλικία, και μια επαναξιολόγηση μπορεί να προσθέσει ή να αφαιρέσει διαγνώσεις, ειδικά όταν εμφανιστούν νέα στοιχεία ή όταν το παιδί περάσει σε μια νέα αναπτυξιακή φάση, όπως η εφηβεία.