Η αυτοτραυματική συμπεριφορά στον αυτισμό, όπως το χτύπημα του κεφαλιού, το δάγκωμα του χεριού ή το τσίμπημα του δέρματος, εμφανίζεται συχνά ως τρόπος επικοινωνίας ή αυτορρύθμισης όταν το παιδί δεν μπορεί να εκφράσει με λόγια πόνο, υπερφόρτωση ή κάποια ανάγκη. Δεν πρόκειται για «κακή συμπεριφορά», αλλά για σήμα δυσφορίας που χρειάζεται κατανόηση και ειδική στήριξη.
Γιατί εμφανίζεται η αυτοτραυματική συμπεριφορά;
Σύμφωνα με το Autism Research Institute, οι αιτίες είναι συχνά συνδυασμός παραγόντων και όχι μία μόνο εξήγηση. Οι πιο συχνές κατηγορίες είναι:
- Δυσκολία επικοινωνίας: το παιδί δεν έχει λέξεις ή άλλο τρόπο να πει «πονάω», «θέλω κάτι» ή «σταμάτα», και η αυτοτραυματική συμπεριφορά γίνεται το μόνο διαθέσιμο «μήνυμα».
- Αισθητηριακή δυσρύθμιση: όταν το νευρικό σύστημα είναι είτε σε υπερδιέγερση είτε σε υποδιέγερση, η πίεση ή ο πόνος από την αυτοτραυματική κίνηση μπορεί να λειτουργήσει σαν προσωρινή ρύθμιση.
- Πόνος ή ιατρικό αίτιο: ωτίτιδα, πονοκέφαλος, γαστρεντερική δυσφορία ή οδοντικός πόνος μπορούν να εκφραστούν μέσα από αυτοτραυματισμό, ειδικά όταν το παιδί δεν μπορεί να εντοπίσει ή να περιγράψει πού πονά.
- Αποφυγή ή διαφυγή: από μια απαίτηση, έναν ήχο ή μια κατάσταση που το παιδί βιώνει ως αφόρητη.
- Ενίσχυση μέσω προσοχής ή αποτελέσματος: αν το παιδί μαθαίνει ότι η συμπεριφορά φέρνει προσοχή ή αλλάζει μια κατάσταση, μπορεί να επαναλαμβάνεται και όταν το αίτιο δεν είναι πλέον αυτό.
Η αισθητηριακή επεξεργασία στον αυτισμό εξηγεί σε μεγαλύτερο βάθος γιατί το ίδιο ερέθισμα μπορεί να είναι αφόρητο για ένα παιδί και αδιάφορο για ένα άλλο.
Πόσο συχνή είναι και ποιες μορφές παίρνει;
Η National Autistic Society αναφέρει ότι περίπου οι μισοί αυτιστικοί άνθρωποι εμφανίζουν κάποια μορφή αυτοτραυματικής συμπεριφοράς σε κάποια φάση της ζωής τους. Οι πιο συχνές μορφές περιλαμβάνουν χτύπημα του κεφαλιού σε επιφάνειες, δάγκωμα χεριού ή δαχτύλων, τράβηγμα μαλλιών, τσίμπημα ή ξύσιμο του δέρματος και χτύπημα του προσώπου.
Είναι χρήσιμο να ξεχωρίζετε την αυτοτραυματική συμπεριφορά από άλλες καταστάσεις που μοιάζουν αλλά έχουν διαφορετική λειτουργία: το meltdown ή το shutdown είναι απάντηση σε συναισθηματική υπερφόρτωση, ενώ ορισμένες κινήσεις που εντάσσονται στο stimming είναι ήπιες, αυτοδιεγερτικές και όχι επιβλαβείς. Η αυτοτραυματική συμπεριφορά ξεχωρίζει επειδή προκαλεί πραγματικό σωματικό κίνδυνο, και αυτό αλλάζει την προτεραιότητα στην αντιμετώπιση.
Πώς ανταποκρίνεστε τη στιγμή που συμβαίνει;
Στην οξεία φάση, η προτεραιότητα είναι η ασφάλεια, όχι η ανάλυση. Η National Autistic Society συμβουλεύει να ανταποκρίνεστε άμεσα και σταθερά, χωρίς να αγνοείτε σοβαρή αυτοτραυματική συμπεριφορά ακόμη κι αν υποψιάζεστε ότι γίνεται για προσοχή. Πρακτικά αυτό σημαίνει:
- Απομακρύνετε ή μαλακώνετε επικίνδυνες επιφάνειες όπου γίνεται εφικτό, χωρίς να παλέψετε σωματικά με το παιδί.
- Μιλήστε ήρεμα, με λίγες λέξεις, χωρίς να επιβάλετε επιπλέον απαιτήσεις τη στιγμή της κρίσης.
- Δώστε στο παιδί χώρο και χρόνο να αποφορτιστεί, εφόσον δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος.
- Καταγράψτε αργότερα τι προηγήθηκε, πού βρισκόταν το παιδί και τι ακολούθησε, ώστε να εντοπίσετε μοτίβα.
Πώς προλαμβάνετε επόμενα επεισόδια;
Η πρόληψη ξεκινά από την κατανόηση της λειτουργίας της συμπεριφοράς, όχι από το να «σβήσετε» το σύμπτωμα. Ένας ειδικός μπορεί να βοηθήσει την οικογένεια να εντοπίσει τι προηγείται και τι ακολουθεί κάθε επεισόδιο, ώστε η παρέμβαση να στοχεύει στην πραγματική αιτία. Στην πράξη αυτό συχνά περιλαμβάνει:
- Ιατρικό έλεγχο για να αποκλειστούν πόνος, δυσκοιλιότητα, ωτίτιδα ή άλλα σωματικά αίτια που το παιδί δεν μπορεί να περιγράψει.
- Στρατηγικές αισθητηριακής ρύθμισης, που συχνά σχεδιάζει και προσαρμόζει η εργοθεραπεία, ώστε το παιδί να έχει έναν πιο ασφαλή τρόπο να ρυθμίζει το νευρικό σύστημα του.
- Εναλλακτικούς τρόπους επικοινωνίας για ανάγκες, δυσφορία ή άρνηση, ώστε η αυτοτραυματική συμπεριφορά να μην είναι το μόνο διαθέσιμο «μήνυμα».
- Σταθερή, προβλέψιμη ρουτίνα που μειώνει τη γενική ανασφάλεια και το άγχος.
Η στήριξη δεν χρειάζεται να την κρατήσετε μόνο μέσα στην οικογένεια. Μπορείτε να συζητήσετε το θέμα με την ομάδα ειδικών του παιδιού σας μέσω της σελίδας επικοινωνίας για να προγραμματίσετε μια πρώτη αξιολόγηση.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι η αυτοτραυματική συμπεριφορά πάντα σημάδι αυτισμού;
Όχι. Εμφανίζεται και σε άλλες αναπτυξιακές ή ψυχικές καταστάσεις, και περιστασιακά και σε τυπικά αναπτυσσόμενα παιδιά, ειδικά σε στιγμές έντονης απογοήτευσης. Στον αυτισμό όμως τείνει να συνδέεται πιο συχνά με δυσκολία επικοινωνίας ή αισθητηριακή υπερφόρτωση παρά με σκόπιμη πρόθεση.
Πρέπει να αγνοήσω τη συμπεριφορά για να μη «την ενισχύσω»;
Όχι όταν υπάρχει κίνδυνος σωματικής βλάβης. Η αγνόηση ταιριάζει μόνο σε συγκεκριμένα, ασφαλή πλάνα που έχει σχεδιάσει ειδικός μετά από αξιολόγηση. Χωρίς καθοδήγηση, το να αγνοήσετε σοβαρή αυτοτραυματική συμπεριφορά μπορεί να αφήσει το παιδί σε κίνδυνο.
Πότε πρέπει να ζητήσω ιατρική εκτίμηση;
Όποτε η συμπεριφορά ξεκινά ξαφνικά, εντείνεται απότομα ή συνοδεύεται από άλλα σημάδια δυσφορίας, όπως αλλαγή στον ύπνο ή στη διατροφή. Ένας πόνος που δεν μπορεί να εκφραστεί με λόγια είναι από τις πιο συχνές, εύκολα παραβλέψιμες αιτίες.
Μπορεί να σταματήσει εντελώς η αυτοτραυματική συμπεριφορά;
Σε πολλά παιδιά η συχνότητα και η έντασή της μειώνονται σημαντικά όταν εντοπιστεί η αιτία και εφαρμοστούν κατάλληλες στρατηγικές. Ο ρυθμός και ο βαθμός βελτίωσης διαφέρουν από παιδί σε παιδί, γι' αυτό η εξατομικευμένη αξιολόγηση είναι απαραίτητη.
Τι κάνω αν το παιδί μου τραυματίζεται σοβαρά;
Σε περίπτωση σοβαρού τραυματισμού ή άμεσου κινδύνου, αναζητήστε αμέσως ιατρική βοήθεια. Στη συνέχεια συζητήστε το επεισόδιο με την ομάδα ειδικών του παιδιού, ώστε να αναθεωρηθεί το πλάνο στήριξης και να μειωθεί ο κίνδυνος επανάληψης.