Το βούρτσισμα δοντιών δυσκολεύει πολλά παιδιά με αυτισμό επειδή συνδυάζει γεύση, υφή, ήχο και άγγιγμα μέσα στο στόμα, σε μια πολυβηματική ρουτίνα. Βοηθά να χωρίσετε τη δεξιότητα σε μικρά βήματα, να τη δείξετε με εικόνες ή βίντεο, να προσαρμόσετε βούρτσα και οδοντόκρεμα και να προχωρείτε σταδιακά.
Γιατί το βούρτσισμα δοντιών δυσκολεύει στον αυτισμό;
Το στόμα είναι από τις πιο ευαίσθητες περιοχές του σώματος. Ένα παιδί με αυξημένη αισθητηριακή ευαισθησία μπορεί να βιώνει την έντονη γεύση της οδοντόκρεμας, τον αφρό, τις τρίχες της βούρτσας ή το βουητό της ηλεκτρικής βούρτσας ως κάτι πολύ δυσάρεστο. Για άλλα παιδιά η δυσκολία είναι διαφορετική:
- Η ακολουθία των κινήσεων είναι μακριά και δεν φαίνεται πού τελειώνει.
- Η κινητική δεξιότητα, δηλαδή το να κρατήσω τη βούρτσα και να κινηθώ σε όλο το στόμα, είναι δύσκολη.
- Το «λίγο ακόμα» δεν σημαίνει τίποτα συγκεκριμένο, οπότε η αβεβαιότητα προκαλεί άγχος.
- Η ρουτίνα έχει αλλάξει, για παράδειγμα νέα οδοντόκρεμα ή νέα βούρτσα.
Πριν θεωρήσετε ότι πρόκειται για «πείσμα», αξίζει να αναρωτηθείτε τι ακριβώς ενοχλεί το παιδί. Περισσότερα για τον τρόπο που ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα ερεθίσματα θα βρείτε στο άρθρο μας για την αισθητηριακή επεξεργασία στον αυτισμό.
Πώς βοηθούν οι εικόνες και τα βίντεο;
Η οπτική υποστήριξη είναι η καλύτερα τεκμηριωμένη προσέγγιση για αυτή τη δεξιότητα. Σε μια μελέτη με 30 παιδιά ηλικίας 5 έως 17 ετών με ήπιο ή μέτριο αυτισμό (Smutkeeree και συνεργάτες), η διδασκαλία με οπτικό υλικό βελτίωσε την ικανότητα βουρτσίσματος και τη συνεργασία, και τα οφέλη διατηρήθηκαν στις επανεκτιμήσεις έως και έξι μήνες αργότερα. Τα παιδιά με μέτριου βαθμού αυτισμό χρειάστηκαν περισσότερο χρόνο. Πρόκειται για μικρή μελέτη, οπότε τα αποτελέσματα δεν υπόσχονται το ίδιο για κάθε παιδί.
Στην πράξη μπορείτε να:
- φτιάξετε κάρτες με τα βήματα: βρέχω τη βούρτσα, βάζω οδοντόκρεμα, βουρτσίζω μπροστά, βουρτσίζω πίσω, ξεπλένω, σκουπίζω το στόμα·
- τις τοποθετήσετε στον καθρέφτη του μπάνιου, με τη σειρά που γίνονται, ώστε το παιδί να βλέπει τι ακολουθεί και πότε τελειώνει·
- χρησιμοποιήσετε ένα σύντομο βίντεο με τον γονέα ή ένα αδελφάκι να βουρτσίζει, αν το παιδί μαθαίνει καλύτερα με μίμηση.
Παρόμοια λογική έχουν και τα οπτικά προγράμματα στην καθημερινότητα. Οι εικονικές ακολουθίες δραστηριοτήτων έχουν μελετηθεί γενικότερα για τη διδασκαλία καθημερινών δεξιοτήτων, όπως περιγράφει η Association for Science in Autism Treatment.
Πώς χτίζεται η δεξιότητα βήμα βήμα;
Αντί να ζητήσετε από την πρώτη μέρα ολόκληρο το βούρτσισμα, ξεκινήστε από ένα μικρό βήμα που το παιδί ανέχεται και προχωρήστε σταδιακά.
- Εξοικείωση εκτός στόματος: το παιδί κρατά ή παίζει με τη βούρτσα, την αγγίζει στο χέρι και στο μάγουλο.
- Σύντομη επαφή στο στόμα: μερικά δευτερόλεπτα σε λίγα δόντια, με τέλος που φαίνεται καθαρά.
- Σταδιακή αύξηση: περισσότερα δόντια και λίγο περισσότερος χρόνος, όταν το παιδί είναι ήρεμο.
- Μείωση της βοήθειας: πρώτα βουρτσίζετε μαζί (χέρι πάνω στο χέρι), μετά το παιδί κάνει το μεγαλύτερο μέρος και εσείς ολοκληρώνετε.
Επαινέστε συγκεκριμένα («βούρτσισες και τα πίσω δόντια») και κρατήστε την ίδια ώρα και τον ίδιο χώρο κάθε μέρα. Αν μια μέρα πάει άσχημα, επιστρέψτε στο προηγούμενο βήμα χωρίς σύγκρουση.
Ποιες αισθητηριακές προσαρμογές δοκιμάζουμε;
- Βούρτσα: πιο μαλακές τρίχες, μικρότερη κεφαλή ή βούρτσα σιλικόνης για την αρχή. Κάποια παιδιά προτιμούν ηλεκτρική, άλλα δεν αντέχουν τη δόνηση.
- Οδοντόκρεμα: δοκιμάστε διαφορετικές γεύσεις ή και χωρίς έντονη γεύση. Οι οδηγίες που βρήκαμε διαφέρουν σε αυτό, γιατί κάθε παιδί αντιδρά αλλιώς.
- Περιβάλλον: χαμηλότερος φωτισμός, λιγότερος θόρυβος από βρύσες, και μια θέση που να νιώθει σταθερή.
- Χρονόμετρο: ένα οπτικό χρονόμετρο ή ένα τραγούδι συγκεκριμένης διάρκειας δείχνει πότε τελειώνει το βούρτσισμα, κάτι πολύ πιο χρήσιμο από το «ακόμα λίγο».
Αν παρά τις προσαρμογές το παιδί δεν ανέχεται καθόλου το άγγιγμα στο στόμα, ο εργοθεραπευτής μπορεί να αξιολογήσει την αισθητηριακή του εικόνα και να προτείνει σταδιακή εξοικείωση. Δείτε πώς δουλεύουμε στην εργοθεραπεία.
Πότε χρειάζεται να ζητήσετε βοήθεια;
Συμβουλευτείτε τον οδοντίατρο ή τον παιδίατρο αν παρατηρήσετε πόνο, πρήξιμο ούλων, ούλα που αιμορραγούν συχνά ή αλλαγή στη διατροφή που μπορεί να σχετίζεται με πόνο στα δόντια. Ένα παιδί που δεν μπορεί να πει «με πονάει» μπορεί να το δείξει με ευερεθιστότητα ή άρνηση φαγητού. Ζητήστε επίσης ειδική υποστήριξη αν η άρνηση προκαλεί έντονες κρίσεις κάθε μέρα.
Συχνές ερωτήσεις
Πόσες φορές την ημέρα πρέπει να βουρτσίζει το παιδί τα δόντια του;
Οι γενικές οδηγίες οδοντιατρικής υγείας ισχύουν και για τα παιδιά με αυτισμό. Αν στην αρχή το παιδί ανέχεται μία φορά, ξεκινήστε από εκεί και χτίστε σταδιακά. Ο οδοντίατρός σας θα σας πει τι ταιριάζει στην ηλικία και στην κατάσταση των δοντιών του.
Η ηλεκτρική βούρτσα βοηθά ή δυσκολεύει;
Εξαρτάται από το παιδί. Η δόνηση και ο ήχος ενοχλούν κάποια παιδιά, ενώ άλλα τη βρίσκουν ευχάριστη και ξεκινούν πιο εύκολα. Δοκιμάστε πρώτα να την αγγίζει εκτός στόματος και παρατηρήστε την αντίδρασή του πριν την εντάξετε στη ρουτίνα.
Το παιδί μου βάζει τη βούρτσα στο στόμα αλλά δεν βουρτσίζει. Τι κάνω;
Είναι συχνό και ένα καλό πρώτο βήμα. Προσθέστε σταδιακά κίνηση με οπτική κάρτα που δείχνει τι κάνουμε, και βοηθήστε με το χέρι πάνω στο δικό του. Μειώστε τη βοήθεια όταν δείχνει ότι μπορεί να συνεχίσει μόνο του.
Μπορώ να χρησιμοποιήσω ανταμοιβή;
Ναι, ένα μικρό και προβλέψιμο κίνητρο μετά το βούρτσισμα, όπως ένα αγαπημένο παιχνίδι ή δραστηριότητα, μπορεί να βοηθήσει. Επιλέξτε κάτι που το παιδί πραγματικά θέλει και δώστε το αμέσως μετά το τέλος της ρουτίνας.
Πώς θα πάω το παιδί στον οδοντίατρο χωρίς άγχος;
Προετοιμάστε το με εικόνες ή ιστορία της επίσκεψης και ζητήστε μια πρώτη γνωριμία χωρίς θεραπεία. Διαβάστε περισσότερα στον οδηγό μας για τις ιατρικές και οδοντιατρικές επισκέψεις.