Ασφάλεια με αγνώστους και αυτισμός: πώς διδάσκετε στο παιδί να λέει «όχι»

Η ασφάλεια με αγνώστους διδάσκεται σταδιακά, με συγκεκριμένους κανόνες, εικόνες και πρακτική εξάσκηση, και όχι με γενικές συμβουλές όπως «μην μιλάς σε αγνώστους». Το παιδί με αυτισμό χρειάζεται να μάθει ποιοι είναι οι έμπιστοι ενήλικες, τι να πει και τι να κάνει όταν κάτι δεν του αρέσει, και σε ποιον να απευθυνθεί.

Γιατί χρειάζεται ιδιαίτερη προετοιμασία;

Πολλά παιδιά με αυτισμό δυσκολεύονται να διαβάσουν τη γλώσσα του σώματος, τον τόνο της φωνής ή τις προθέσεις ενός άλλου προσώπου. Μπορεί να εμπιστευτούν κάποιον επειδή φέρεται ευγενικά, ή να μη διακρίνουν ότι μια κατάσταση είναι ανήσυχη. Επίσης μπορεί να δυσκολεύονται να πουν «δεν νιώθω άνετα» ή να ζητήσουν βοήθεια με λόγια.

Τα ερευνητικά δεδομένα δικαιολογούν την προσοχή. Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση (Trundle και συνεργάτες) που συγκέντρωσε 34 μελέτες εκτίμησε ότι περίπου 44% των ατόμων με αυτισμό έχουν βιώσει κάποια μορφή θυματοποίησης. Οι συγγραφείς όμως τονίζουν ότι οι μελέτες διαφέρουν πολύ μεταξύ τους και ότι το δείγμα περιλαμβάνει και ενήλικες. Η εικόνα λοιπόν είναι ενδεικτική: ο κίνδυνος είναι υψηλότερος, και η πρόληψη αξίζει χρόνο και συστηματική δουλειά.

Τι χρειάζεται να μάθει πρώτα το παιδί;

Ξεκινήστε από τα βασικά και προχωρήστε σταδιακά, στο ρυθμό του παιδιού:

• Ποιοι είναι οι έμπιστοι ενήλικες. Φτιάξτε μαζί μια οπτική λίστα με φωτογραφίες: οικογένεια, δάσκαλος, θεραπευτές. Έτσι η «εμπιστοσύνη» γίνεται κάτι συγκεκριμένο και όχι αφηρημένο.
• Τα βασικά στοιχεία του. Ονοματεπώνυμο, ο τρόπος να ζητήσει βοήθεια και, όταν είναι εφικτό, το τηλέφωνο ενός γονιού, σε κάρτα ή σε κάτι που το παιδί φέρει πάνω του.
• Τι κάνει όταν χαθεί. Η προετοιμασία αυτή συνδέεται με την ασφάλεια όταν το παιδί απομακρύνεται ή χάνεται.
• Ότι το σώμα του ανήκει στο ίδιο. Με απλή γλώσσα και σωστά ονόματα για τα μέρη του σώματος, ώστε να μπορεί να μιλήσει αν χρειαστεί.

Πώς διδάσκεται το «όχι» και το «φεύγω»;

Η έρευνα που συγκεντρώνει ο Οργανισμός Έρευνας για τον Αυτισμό (Organization for Autism Research) περιγράφει μια μέθοδο τριών βημάτων, στην οποία τα παιδιά μαθαίνουν να λένε «όχι», να απομακρύνονται και να το αναφέρουν σε έναν έμπιστο ενήλικα όταν ένας άγνωστος τους προσεγγίζει. Σε μία μελέτη που αναφέρεται εκεί, τα παιδιά κράτησαν τη δεξιότητα και την εφάρμοσαν και σε νέα περιβάλλοντα. Αυτό δεν σημαίνει ότι η μέθοδος ταιριάζει σε κάθε παιδί: το επίπεδο λόγου και κατανόησης καθορίζει πόσο απλή πρέπει να γίνει.

Στην πράξη, τα βήματα μπορούν να μοιάζουν ως εξής:

1. Δείχνετε το σενάριο με εικόνες ή κοινωνική ιστορία: ένας άγνωστος προσφέρει κάτι ή ζητά από το παιδί να τον ακολουθήσει.
2. Δίνετε μια σύντομη, σταθερή φράση, όπως «Όχι, ευχαριστώ» ή «Πρέπει να ρωτήσω τη μαμά».
3. Εξασκείστε με παιχνίδι ρόλων, με έναν ενήλικα που το παιδί δεν γνωρίζει, ώστε η δεξιότητα να μην περιορίζεται στο σπίτι.
4. Επαινείτε συγκεκριμένα: «Είπες όχι και ήρθες κοντά μου, μπράβο».
5. Επαναλαμβάνετε σε διαφορετικούς χώρους και τακτικά, γιατί μία φορά δεν αρκεί.

Οι κοινωνικές ιστορίες βοηθούν πολύ στο πρώτο βήμα, γιατί δίνουν στο παιδί ένα ξεκάθαρο «σενάριο» να θυμάται.

Και όταν ο κίνδυνος δεν είναι ξένος;

Ο κίνδυνος δεν προέρχεται πάντα από αγνώστους. Γι' αυτό ο κανόνας δεν πρέπει να είναι «οι ξένοι είναι επικίνδυνοι» αλλά «κανείς δεν επιτρέπεται να με αγγίξει ή να μου ζητήσει κάτι που με κάνει να νιώθω άβολα, ούτε κάποιος που γνωρίζω». Διδάξτε ότι το παιδί μπορεί πάντα να σας πει τι έγινε, ότι δεν θα μαλώσετε, και ότι ένα «μυστικό» που το φοβίζει δεν είναι μυστικό που κρατιέται. Για τους εφήβους, το θέμα συνδέεται με τις σχέσεις και τη συναίνεση, όπως περιγράφουμε στον οδηγό για τις σχέσεις, τη συναίνεση και τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση.

Παρατηρήστε και τις αλλαγές στη συμπεριφορά: νέοι φόβοι, άρνηση να πάει σε συγκεκριμένο χώρο ή άνθρωπο, οπισθοδρόμηση σε δεξιότητες, διαταραχές ύπνου. Στα παιδιά με λίγο λόγο, η συμπεριφορά είναι συχνά ο μοναδικός τρόπος να πουν ότι κάτι δεν πάει καλά. Αν ανησυχείτε, μιλήστε με τον παιδίατρο ή τον θεραπευτή του παιδιού σας.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ομάδα των ειδικών;

Οι θεραπευτές και οι ειδικοί παιδαγωγοί μπορούν να σπάσουν τις δεξιότητες ασφάλειας σε μικρά μαθήματα, να τις εξασκήσουν με παιχνίδι ρόλων και να σας δώσουν κοινό υλικό για το σπίτι και το σχολείο. Σε ομαδικό πλαίσιο, οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων προσφέρουν ασφαλή εξάσκηση με συνομηλίκους. Μια σχετική βιβλιογραφική ανασκόπηση για τη θυματοποίηση παιδιών με αυτισμό καταλήγει ότι χρειάζονται προγράμματα πρόληψης που ενισχύουν τις κοινωνικές δεξιότητες και την επίλυση προβλημάτων, όχι μόνο προειδοποιήσεις.

Συχνές ερωτήσεις

Από ποια ηλικία ξεκινάμε να μιλάμε για ασφάλεια με αγνώστους;

Μπορείτε να ξεκινήσετε από την προσχολική ηλικία, με απλές και σταθερές φράσεις, εικόνες και παιχνίδι. Η ηλικία μετράει λιγότερο από το επίπεδο κατανόησης του παιδιού. Η διδασκαλία προχωρά σταδιακά και επαναλαμβάνεται ανάλογα με την ανάπτυξή του, καθώς μεγαλώνει.

Ο κανόνας «μην μιλάς σε αγνώστους» αρκεί;

Συνήθως όχι. Είναι αφηρημένος και δύσκολος: το παιδί μπορεί να μη ξέρει ποιος θεωρείται «άγνωστος», ούτε τι να κάνει όταν κάποιος το πλησιάζει. Πιο αποτελεσματικό είναι να μάθει συγκεκριμένες ενέργειες: να λέει «όχι», να απομακρύνεται και να ειδοποιεί έναν έμπιστο ενήλικα.

Πώς εξασκείται το παιδί χωρίς να τρομάξει;

Με ήρεμο ύφος και παιχνίδι ρόλων, χωρίς να παρουσιάζετε το θέμα ως απειλή. Χρησιμοποιήστε εικόνες ή κοινωνικές ιστορίες, εξασκηθείτε σε σύντομες συνεδρίες και ολοκληρώστε με κάτι ευχάριστο. Αν το παιδί αγχωθεί, κάντε ένα διάλειμμα και ξαναπροσπαθήστε αργότερα.

Ένα παιδί με λίγο λόγο μπορεί να μάθει αυτές τις δεξιότητες;

Πολλές φορές ναι, με προσαρμογή. Το «όχι» και το «βοήθεια» μπορούν να εκφραστούν με εικόνα, κάρτα, νόημα ή συσκευή επικοινωνίας. Ένας λογοθεραπευτής μπορεί να σας βοηθήσει να επιλέξετε τον τρόπο που ταιριάζει στο παιδί σας.

Τι κάνω αν το παιδί μου δεν λέει ποτέ τι του συμβαίνει;

Δώστε του τρόπους να σας ενημερώσει χωρίς λόγια, όπως εικόνες συναισθημάτων ή ένα σημάδι που σημαίνει «κάτι με ενοχλεί». Δείξτε ότι αντιδράτε ήρεμα όταν σας μιλά, ώστε να νιώθει ασφάλεια. Αν παρατηρήσετε απότομες αλλαγές, συμβουλευτείτε τον παιδίατρο ή τον θεραπευτή.

Πηγές

• Trundle et al., Prevalence of Victimisation in Autistic Individuals: A Systematic Review and Meta-Analysis (PubMed)
• Organization for Autism Research: Teaching Children with Autism How to Respond to the Lures of Strangers
• When the relationship doesn't work: Maltreatment of children with Autism Spectrum Disorder. A Literature review