Μέχρι το 2013 η επίσημη διαγνωστική πρακτική δεν επέτρεπε την ταυτόχρονη διάγνωση αυτισμού και ΔΕΠΥ στο ίδιο άτομο. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η συνύπαρξη είναι πολύ συχνή, ιδιαίτερα σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες, και ότι επηρεάζει σημαντικά το πώς εκδηλώνονται οι δυσκολίες στο σχολείο, στις σπουδές και στην πρώτη εργασιακή εμπειρία.
Αν το παιδί ή ο έφηβός σας έχει ήδη διάγνωση αυτισμού ή ΔΕΠΥ και παρατηρείτε ότι κάποια συμπτώματα δεν εξηγούνται πλήρως από τη μία διάγνωση, αξίζει να μιλήσετε με ειδικό. Δείτε τι δείχνει η έρευνα και πώς μπορείτε να στηρίξετε το παιδί σας σε αυτή τη μετάβαση.
Πόσο συχνά συνυπάρχουν
Σύμφωνα με τη βρετανική κατευθυντήρια οδηγία NICE, η ΔΕΠΥ έχει προστεθεί στη λίστα συχνών συνοδών καταστάσεων του αυτισμού, με τον κίνδυνο εμφάνισής της να είναι έως και είκοσι φορές υψηλότερος σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό. Μεγάλη μελέτη σε ενήλικες στις ΗΠΑ, που παρουσιάστηκε από το Children's Hospital of Philadelphia, βρήκε ότι το 27% των αυτιστικών ενηλίκων χωρίς νοητική αναπηρία είχε και ΔΕΠΥ, δεκαπλάσιο ποσοστό σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό, ενώ το ποσοστό ανέβαινε στο 40% όταν συνυπήρχε νοητική αναπηρία.
Ένα εύρημα που εκπλήσσει πολλούς γονείς: ενώ τα συμπτώματα ΔΕΠΥ συνήθως μειώνονται με την ηλικία στον γενικό πληθυσμό, στους αυτιστικούς ενήλικες τα ποσοστά ΔΕΠΥ παρέμεναν σχεδόν ίδια με αυτά της παιδικής ηλικίας. Η ΔΕΠΥ, δηλαδή, δεν «περνά» απαραίτητα όταν συνυπάρχει αυτισμός.
Γιατί δυσκολεύει η αναγνώριση στην εφηβεία
Τα δύο προφίλ μοιράζονται αρκετά χαρακτηριστικά, όπως δυσκολίες προσοχής, παρορμητικότητα και δυσκολίες στην κοινωνική αλληλεπίδραση, κάτι που κάνει δύσκολη τη διάκρισή τους ακόμα και σε ειδικό. Συχνά η ΔΕΠΥ διαγιγνώσκεται πρώτη, επειδή η υπερκινητικότητα ή η δυσκολία συγκέντρωσης γίνονται πιο εμφανείς στο σχολικό περιβάλλον. Ο αυτισμός μπορεί να αναγνωριστεί αργότερα, όταν οι κοινωνικές και επικοινωνιακές δυσκολίες γίνονται πιο έντονες στην εφηβεία, ή όταν το «μασκάρισμα» που το παιδί έχει αναπτύξει δεν επαρκεί πια να καλύψει τις δυσκολίες.
Η συνύπαρξη των δύο καταστάσεων συνδέεται με χαμηλότερη ποιότητα ζωής και μεγαλύτερες δυσκολίες προσαρμογής σε σχέση με κάθε κατάσταση ξεχωριστά, γι' αυτό η έγκαιρη αναγνώριση και των δύο έχει πρακτική σημασία, όχι μόνο διαγνωστική.
Τι αλλάζει στις σπουδές και στην πρώτη εργασία
Η μετάβαση στο λύκειο, στις σπουδές ή στην εργασία είναι το σημείο όπου η συνύπαρξη ΔΕΠΥ και αυτισμού γίνεται συχνά πιο εμφανής, καθώς οι απαιτήσεις για αυτοοργάνωση, διαχείριση χρόνου και προσαρμογή σε νέα περιβάλλοντα αυξάνονται απότομα. Έρευνα σε φοιτητές με αναπηρία, όπου περιλαμβάνονται νέοι με αυτισμό και ΔΕΠΥ, δείχνει σαφώς χαμηλότερα ποσοστά ολοκλήρωσης σπουδών σε σχέση με φοιτητές χωρίς αναπηρία. Στον εργασιακό χώρο, οι πιο συχνές δυσκολίες αφορούν την επικοινωνία, τη διαχείριση άγχους, τις εκτελεστικές λειτουργίες και την αισθητηριακή ευαισθησία.
Οι δυσκολίες στις εκτελεστικές λειτουργίες, δηλαδή στον σχεδιασμό, στην οργάνωση και στη διαχείριση χρόνου, είναι συχνά το σημείο όπου η συνύπαρξη ΔΕΠΥ και αυτισμού «φαίνεται» περισσότερο, και χρήζει στοχευμένης υποστήριξης.
Τι μπορεί να βοηθήσει
- Ζητήστε αξιολόγηση και για τις δύο καταστάσεις όταν κάποια συμπτώματα δεν εξηγούνται πλήρως από τη μία διάγνωση, ιδανικά από ειδικό με εμπειρία και στα δύο.
- Στο σχολείο ή στις σπουδές, ζητήστε προσαρμογές που καλύπτουν και τις δύο διαστάσεις: οργάνωση χρόνου και εργασιών, αλλά και σαφήνεια, προβλεψιμότητα, μείωση αισθητηριακού φόρτου.
- Χρησιμοποιήστε εργαλεία διαχείρισης χρόνου (χρονόμετρα, υπενθυμίσεις, οπτικά προγράμματα) που βοηθούν παράλληλα σε δυσκολίες προσοχής και σε ανάγκη για δομή.
- Προετοιμάστε το παιδί σας σταδιακά για τη γνωστοποίηση της διάγνωσης σε σχολή ή εργοδότη, εξηγώντας τα οφέλη και τα όρια αυτής της επιλογής.
- Αναζητήστε συμβουλευτική στήριξη για τον ίδιο τον έφηβο ή νέο ενήλικα, ώστε να αναπτύξει δικές του στρατηγικές αυτοδιαχείρισης.
Ο ρόλος της οικογένειας στη μετάβαση
Η μετάβαση από το σχολείο στην ενήλικη ζωή είναι ήδη απαιτητική για κάθε οικογένεια· όταν συνυπάρχουν ΔΕΠΥ και αυτισμός, η υποστήριξη χρειάζεται να καλύπτει και τις δύο πλευρές ταυτόχρονα, όχι τη μία μετά την άλλη. Η συμβουλευτική γονέων μπορεί να βοηθήσει την οικογένεια να κατανοήσει πώς αλληλεπιδρούν οι δύο καταστάσεις στην καθημερινότητα του παιδιού και να σχεδιάσει ρεαλιστικά βήματα προς την αυτονομία.
Αν θέλετε να διαβάσετε περισσότερα για τα βήματα προς την αυτονομία γενικότερα, δείτε το άρθρο μας για τη μετάβαση στην ενήλικη ζωή για νέους με αυτισμό.
Η συνύπαρξη ΔΕΠΥ και αυτισμού δεν σημαίνει διπλάσιο βάρος, αλλά ανάγκη για πιο εξατομικευμένη κατανόηση του προφίλ του παιδιού σας. Με σωστή αξιολόγηση και στοχευμένη στήριξη, οι νέοι με τη συνύπαρξη αυτή μπορούν να αναπτύξουν αποτελεσματικές στρατηγικές για τις σπουδές, την εργασία και την καθημερινή τους αυτονομία.