Το παιδί με αυτισμό μαθαίνει να ζητά βοήθεια όταν του διδάσκουμε έναν συγκεκριμένο, εύκολο τρόπο να το κάνει (λέξη, κάρτα, χειρονομία ή συσκευή), τον εξασκούμε σε πραγματικές στιγμές δυσκολίας και ανταποκρινόμαστε αμέσως. Η βοήθεια δίνεται αφού το παιδί προσπαθήσει πρώτα, ώστε να μην εξαρτάται από εμάς.
Για πολλούς γονείς η σκηνή είναι γνωστή: το παιδί παλεύει με ένα κουτί, ένα παζλ ή μια άσκηση, δεν λέει τίποτα και τελικά πετάει το αντικείμενο ή ξεσπά. Δεν είναι πεισματάρικο. Συχνά δεν ξέρει ότι μπορεί να ζητήσει βοήθεια ή πώς να το κάνει.
Γιατί δεν ζητά βοήθεια το παιδί με αυτισμό;
Η αίτηση βοήθειας μοιάζει απλή, αλλά απαιτεί αρκετά βήματα μαζί: να καταλάβει ότι κάτι δεν πάει καλά, να βρει τι χρειάζεται, να στραφεί σε κάποιον και να το εκφράσει με κατανοητό τρόπο. Οι δυσκολίες μπορεί να έχουν πολλές πηγές:
- Περιορισμένη έκφραση: αν ο λόγος είναι λίγος ή δυσκολεύει, το παιδί δεν έχει εύκολο «εργαλείο» για να πει «βοήθησέ με».
- Άγχος ή φόβος λάθους: κάποια παιδιά αποφεύγουν να δείξουν ότι δυσκολεύονται.
- Ανεπαρκής σύνδεση: το παιδί δεν έχει μάθει ότι ο ενήλικας είναι πηγή λύσης σε τέτοιες στιγμές.
- Δυσκολία να εντοπίσει το πρόβλημα: νιώθει απογοήτευση αλλά δεν ξέρει τι την προκαλεί.
Όταν λείπει ο κατάλληλος τρόπος επικοινωνίας, η συμπεριφορά παίρνει τη θέση του. Γι' αυτό η διδασκαλία της αίτησης βοήθειας συνδέεται στενά με τη μείωση των εκρήξεων. Περισσότερα για τις στιγμές υπερφόρτωσης θα βρείτε στον οδηγό για meltdown και shutdown.
Τι σημαίνει «λειτουργική εκπαίδευση επικοινωνίας»;
Είναι μια προσέγγιση που αντικαθιστά μια δύσκολη συμπεριφορά με έναν πιο αποδεκτό τρόπο να πούμε το ίδιο πράγμα. Σύμφωνα με το Texas Autism Research & Resource Center, το Εθνικό Κέντρο για τις Πρακτικές Βασισμένες στην Έρευνα στον Αυτισμό (NCAEP) την κατατάσσει στις πρακτικές με επαρκή τεκμηρίωση, με υποστηρικτικές μελέτες κυρίως μικρής κλίμακας. Η αντικατάσταση μπορεί να είναι λέξη, νόημα με το χέρι, κάρτα ή μια ηλεκτρονική συσκευή.
Στην πράξη, το πρώτο βήμα είναι να καταλάβουμε τι «λέει» το παιδί με τη συμπεριφορά του: ζητά διαφυγή από κάτι δύσκολο; Θέλει βοήθεια; Θέλει προσοχή; Μόνο τότε επιλέγουμε τον τρόπο που θα διδάξουμε. Αν το παιδί μιλά λίγο, τα εναλλακτικά μέσα επικοινωνίας μπορούν να δώσουν άμεσα ένα «κουμπί» για το «βοήθεια».
Πώς το διδάσκετε βήμα βήμα;
- Διαλέξτε μια σύντομη, εύκολη φράση. Ένα «βοήθεια», ένα «δείξε μου» ή μια κάρτα με εικόνα. Να είναι γρήγορη, κατανοητή από όλους και να ταιριάζει στις δυνατότητες του παιδιού.
- Φτιάξτε τις ευκαιρίες. Βάλτε το αγαπημένο παιχνίδι σε διάφανο κουτί που δεν ανοίγει ή δώστε ένα παζλ με ένα κομμάτι που λείπει. Έτσι η ανάγκη για βοήθεια είναι αληθινή.
- Προτρέψτε με επιτυχία. Δείξτε ή πείτε το πρώτο «βοήθεια» μαζί με το παιδί και ανταποκριθείτε αμέσως. Σταδιακά μειώστε την υπόδειξη.
- Ανταποκριθείτε αμέσως και ευχάριστα. Η πρώτη αίτηση πρέπει να «πληρώνεται» χωρίς καθυστέρηση, ώστε το παιδί να καταλάβει ότι αξίζει τον κόπο.
- Εξασκηθείτε σε πολλούς χώρους και με πολλούς ανθρώπους. Να το δοκιμάζει με γονείς, αδέρφια, παππούδες και εκπαιδευτικούς, ώστε να μην εξαρτάται από ένα πρόσωπο.
Πώς αποφεύγετε το παιδί να ζητά βοήθεια για όλα;
Μια συνηθισμένη ανησυχία είναι ότι το παιδί θα ζητά βοήθεια ακόμα και για πράγματα που μπορεί να κάνει μόνο του. Μια περιγραφή έρευνας που ανέφερε το Behaviorist Book Club (μελέτη των Rodriguez και συνεργατών, 2017, με πολύ μικρό αριθμό παιδιών) δείχνει ότι βοηθά να δίνεται υποστήριξη μόνο αφού το παιδί έχει προσπαθήσει πρώτα, και να εναλλάσσονται εύκολες και δύσκολες δραστηριότητες. Έτσι μαθαίνει πότε χρειάζεται να ρωτήσει και πότε μπορεί μόνο του. Τα ευρήματα προέρχονται από μικρές μελέτες, άρα δεν αποτελούν εγγύηση για κάθε παιδί.
Στο σπίτι μπορείτε να:
- ξεκινάτε από εύκολες δραστηριότητες και να αυξάνετε σιγά σιγά τη δυσκολία,
- περιμένετε λίγα δευτερόλεπτα πριν προσφέρετε βοήθεια, δίνοντας χρόνο για μια προσπάθεια,
- αναγνωρίζετε την προσπάθεια: «Προσπάθησες και μετά ζήτησες βοήθεια, μπράβο»,
- μοντελοποιείτε οι ίδιοι: «Αυτό είναι δύσκολο, θα ζητήσω βοήθεια».
Πώς συνδέεται με το σχολείο και την εφηβεία;
Στην τάξη το παιδί πρέπει να ζητά διευκρίνιση, να δηλώνει ότι δεν κατάλαβε ή να ζητά διάλειμμα. Συνεννοηθείτε με τον εκπαιδευτικό για το ίδιο σύμβολο ή την ίδια φράση που χρησιμοποιείτε στο σπίτι. Ένα συμφωνημένο σήμα «χρειάζομαι βοήθεια» ή «χρειάζομαι διάλειμμα» μπορεί να προλάβει πολλά ξεσπάσματα. Στην εφηβεία η ίδια δεξιότητα εξελίσσεται σε αυτοσυνηγορία: να εξηγεί τι χρειάζεται και σε ποιον να απευθυνθεί.
Αν παρατηρείτε ότι το παιδί σας δυσκολεύεται επίμονα να επικοινωνήσει τις ανάγκες του ή ότι οι εκρήξεις αυξάνονται, ο ειδικός (λογοθεραπευτής, ψυχολόγος ή ειδικός παιδαγωγός) μπορεί να αξιολογήσει τι «λέει» η συμπεριφορά και να προτείνει κατάλληλο πλάνο. Μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μας μέσω της φόρμας επικοινωνίας.
Συχνές ερωτήσεις
Σε ποια ηλικία μπορεί να αρχίσει να διδάσκεται η αίτηση βοήθειας;
Δεν υπάρχει αυστηρό όριο. Η αίτηση βοήθειας μπορεί να ξεκινήσει όταν το παιδί έχει κάποιον τρόπο επικοινωνίας, ακόμα και μια χειρονομία ή κάρτα, και προσαρμόζεται στην ηλικία και στις δυνατότητές του. Οι πρακτικές επικοινωνίας εφαρμόζονται από το νηπιαγωγείο έως την εφηβεία.
Το παιδί μου δεν μιλά. Μπορεί να μάθει να ζητά βοήθεια;
Ναι. Η βοήθεια μπορεί να ζητηθεί με κάρτα εικόνας, χειρονομία, σήμα ή συσκευή επικοινωνίας. Σημασία έχει ο τρόπος να είναι απλός, εύκολος και κατανοητός από τους ανθρώπους γύρω του. Ο λογοθεραπευτής βοηθά να επιλεγεί η κατάλληλη μορφή για το κάθε παιδί.
Γιατί το παιδί μου ξεσπά αντί να ζητήσει βοήθεια;
Συχνά επειδή η συμπεριφορά είναι ο τρόπος που βρήκε να δείξει ότι κάτι είναι πολύ δύσκολο. Αν δεν διαθέτει εύκολο και γρήγορο τρόπο να το πει, το ξέσπασμα γίνεται ο «λόγος» του. Όταν διδαχθεί μια εναλλακτική, αυτή μπορεί να αντικαταστήσει σταδιακά τη συμπεριφορά.
Πρέπει να βοηθώ κάθε φορά που ζητά βοήθεια;
Στην αρχή ναι, και αμέσως, ώστε να ενισχυθεί η νέα δεξιότητα. Αργότερα μπορείτε να ζητάτε πρώτα μια μικρή προσπάθεια, να περιμένετε λίγα δευτερόλεπτα και να προσφέρετε μόνο όση βοήθεια χρειάζεται, για να χτιστεί η αυτονομία.
Πώς θα ξέρω ότι η δεξιότητα έχει εδραιωθεί;
Όταν το παιδί ζητά βοήθεια χωρίς υπόδειξη, με διαφορετικούς ανθρώπους και σε νέες δραστηριότητες, και οι εκρήξεις σε στιγμές δυσκολίας λιγοστεύουν. Η πρόοδος είναι σταδιακή και διαφέρει από παιδί σε παιδί.