Μίμηση και αυτισμός: πώς στηρίζεται μέσα από το παιχνίδι

Η μίμηση είναι ένας από τους πρώτους τρόπους με τους οποίους τα μικρά παιδιά μαθαίνουν από τους άλλους: κινήσεις, ήχους, λέξεις, παιχνίδι. Σε αρκετά παιδιά με αυτισμό η αυθόρμητη μίμηση εμφανίζεται λιγότερο ή αργότερα. Μπορείτε να τη στηρίξετε μέσα από το παιχνίδι, ξεκινώντας από το να μιμείστε εσείς το παιδί.

Γιατί η μίμηση έχει τόση σημασία;

Στην τυπική ανάπτυξη, η μίμηση εμφανίζεται νωρίς και συνδέεται με τη γλώσσα, το παιχνίδι και την κοινή προσοχή. Γονιός και βρέφος μιμούνται εναλλάξ ήχους και εκφράσεις προσώπου, μοιράζονται ενδιαφέρον και μαθαίνουν να περιμένουν τη σειρά τους. Έτσι χτίζονται οι πρώτες κοινωνικές δεξιότητες.

Όταν το παιδί μιμείται, μπορεί επίσης να μάθει πιο εύκολα νέες κινήσεις, όπως να χειρίζεται ένα αντικείμενο ή να χαιρετά. Γι' αυτό οι ειδικοί την εξετάζουν στην αξιολόγηση των πρώτων ετών και τη χρησιμοποιούν ως στόχο στη θεραπεία.

Τι δείχνει η έρευνα για τη μίμηση στον αυτισμό;

Οι περισσότερες μελέτες περιγράφουν χαμηλότερη συχνότητα αυθόρμητης μίμησης στα παιδιά με αυτισμό, αλλά τα ευρήματα δεν είναι ομοιόμορφα και κάποιες μελέτες δεν τη βρίσκουν. Μια εργασία της Drexel (2015) επισημαίνει ότι πρέπει να ξεχωρίζουμε την τάση του παιδιού να μιμείται από την ικανότητά του να μιμείται: ένα παιδί μπορεί να είναι ικανό, αλλά να μην το κάνει αυθόρμητα.

Υπάρχουν και προσεγγίσεις παιχνιδιού που στοχεύουν ειδικά τη μίμηση, όπως η Αμοιβαία Εκπαίδευση Μίμησης (Reciprocal Imitation Training). Οι μελέτες είναι ως επί το πλείστον μικρές και δείχνουν αύξηση της αυθόρμητης μίμησης σε μικρά παιδιά. Η έρευνα όμως δεν είναι ακόμη αρκετή ώστε να υποσχεθεί συγκεκριμένο αποτέλεσμα σε κάθε παιδί.

Πώς μπορώ να στηρίξω τη μίμηση στο σπίτι;

Ο οδηγός γονέων του NHS Western Isles προτείνει να ξεκινήσετε από το παιδί: αντιγράψτε ό,τι κάνει, γιατί πολλά παιδιά με αυτισμό αγαπούν να παίζουν με τους δικούς τους όρους. Μπορείτε να προχωρήσετε ως εξής:

1. Μιμηθείτε εσείς το παιδί. Αν χτυπά ένα τουμπάκι, χτυπήστε κι εσείς ένα δεύτερο. Αν βγάζει έναν ήχο, επαναλάβετέ τον. Κάντε το με ζεστασιά, όχι σαν διόρθωση.
2. Περιμένετε και παρατηρήστε. Δείτε αν κοιτάζει, χαμογελά ή επαναλαμβάνει την κίνησή του για να δει αν θα τον ξαναμιμηθείτε.
3. Προσθέστε μικρές παραλλαγές. Κάντε την ίδια κίνηση και μετά μία ελαφρώς διαφορετική, σε οικείο παιχνίδι.
4. Δείξτε απλές κινήσεις με αντικείμενα. Για παράδειγμα, να βάζετε ένα κύβο σε κουτί, να σπρώχνετε ένα αυτοκινητάκι ή να «ταΐζετε» μια κούκλα.
5. Δοκιμάστε κινήσεις του σώματος και τραγούδια. Παλαμάκια, χαιρετισμός, κινήσεις σε γνωστό τραγουδάκι.
6. Γιορτάστε κάθε προσπάθεια. Η χαρά του παιχνιδιού είναι πιο σημαντική από την ακρίβεια της κίνησης.

Λίγα λεπτά παιχνιδιού πολλές φορές την ημέρα συνήθως βολεύουν περισσότερο από μία μεγάλη συνεδρία. Αν το παιδί αποσύρεται ή αγχώνεται, κάντε ένα διάλειμμα και επιστρέψτε αργότερα.

Πώς συνδέεται η μίμηση με την κοινή προσοχή και τον λόγο;

Η μίμηση συνδέεται στενά με τη κοινή προσοχή, δηλαδή την ικανότητα να μοιραζόμαστε το ενδιαφέρον μας για κάτι με κάποιον άλλον. Σε μελέτες για παιδιά που εκπαιδεύτηκαν στη μίμηση, οι ερευνητές περιέγραψαν και βελτίωση σε πλευρές όπως η κοινή προσοχή, το παιχνίδι και το λεξιλόγιο, χωρίς αυτές να είναι ο άμεσος στόχος. Τα δείγματα όμως ήταν μικρά, και δεν μπορούμε να υποθέσουμε ότι θα συμβεί το ίδιο σε κάθε παιδί.

Αν ανησυχείτε για τον λόγο ή το παιχνίδι του παιδιού σας, ένας λογοθεραπευτής ή ένας ειδικός της πρώιμης παρέμβασης μπορεί να αξιολογήσει τη μίμηση μαζί με τις υπόλοιπες δεξιότητες και να σας δείξει πώς να παίζετε με στόχο. Περισσότερα για τις προσεγγίσεις που έχουν ερευνηθεί θα βρείτε και στο άρθρο μας για την πρώιμη παρέμβαση στον αυτισμό.

Πότε να ζητήσετε αξιολόγηση;

• Το παιδί δεν μιμείται ήχους, κινήσεις ή χειρονομίες, ακόμη και όταν παίζετε μαζί του.
• Μιμείται μόνο επαναλαμβάνοντας φράσεις, χωρίς να τις χρησιμοποιεί επικοινωνιακά.
• Έχει χάσει δεξιότητες μίμησης που είχε πριν.
• Έχετε αμφιβολίες για τον λόγο, το παιχνίδι ή την ακοή του.

Η αναζήτηση γνώμης ειδικού δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάτι «λάθος», αλλά ότι θέλετε να καταλάβετε από πού να ξεκινήσετε.

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί το παιδί μου δεν με μιμείται;

Μπορεί να μην έχει ακόμη αναπτύξει τη δεξιότητα, να μην ενδιαφέρεται για τη σύνδεση με τον άλλον ή να δυσκολεύεται κινητικά. Δεν υπάρχει μία αιτία. Μια αξιολόγηση από ειδικό βοηθά να καταλάβετε τι ακριβώς συμβαίνει στο δικό σας παιδί.

Είναι σωστό να μιμούμαι εγώ το παιδί μου;

Ναι. Ο οδηγός του NHS Western Isles προτείνει ακριβώς αυτό ως αρχή: αντιγράφετε ό,τι κάνει το παιδί. Έτσι το παιδί καταλαβαίνει ότι προσέχετε αυτό που κάνει, και το παιχνίδι γίνεται αμοιβαίο, με σειρές και κοινό ενδιαφέρον.

Σημαίνει η έλλειψη μίμησης ότι το παιδί έχει αυτισμό;

Όχι απαραίτητα. Η μειωμένη μίμηση μπορεί να εμφανίζεται σε διαφορετικές καταστάσεις και οι μελέτες για το αν προβλέπει μεταγενέστερη διάγνωση αυτισμού έχουν δώσει αντικρουόμενα αποτελέσματα. Η διάγνωση βασίζεται σε συνολική αξιολόγηση της ανάπτυξης, όχι σε ένα μόνο σημείο.

Πόσο συχνά πρέπει να παίζουμε παιχνίδια μίμησης;

Δεν υπάρχει μαγικός αριθμός. Σύντομες, ευχάριστες στιγμές μέσα στη μέρα, κατά το παιχνίδι, το μπάνιο ή το τραγούδι, είναι συνήθως πιο ρεαλιστικές. Αν το παιδί κουράζεται ή αντιδρά, σταματήστε και ξαναδοκιμάστε αργότερα, χωρίς πίεση.

Μπορούν και τα αδέρφια να βοηθήσουν;

Σε μια μικρή μελέτη, αδέρφια εκπαιδεύτηκαν να εφαρμόζουν παιχνίδι μίμησης και τρία από τα τέσσερα παιδιά με αυτισμό αύξησαν τη μίμησή τους. Το δείγμα ήταν πολύ μικρό, αλλά δείχνει ότι το παιχνίδι με αδέρφια μπορεί να είναι μια φυσική ευκαιρία, με την καθοδήγηση ειδικού.

Πηγές

• NHS Western Isles: Imitation, πληροφορίες για γονείς (Social Communication Team)
• The importance of distinguishing propensity versus ability to imitate (Drexel University, 2015)
• The effects of reciprocal imitation training on behaviour and brain activity in children with autism (University of Birmingham)