Ένα μωρό δείχνει με το δάχτυλο ένα αεροπλάνο στον ουρανό και μετά γυρίζει να δει αν το βλέπει και ο γονέας του. Αυτή η απλή κίνηση, μοιράζομαι κάτι που με ενδιαφέρει με κάποιον άλλον, ονομάζεται κοινή προσοχή και είναι ένα από τα πρώτα και πιο σημαντικά «κανάλια» επικοινωνίας που αναπτύσσει ένα παιδί, πολύ πριν μιλήσει.
Στον αυτισμό, η κοινή προσοχή συχνά καθυστερεί ή εμφανίζεται με διαφορετικό τρόπο. Δεν είναι έλλειψη ενδιαφέροντος για τους άλλους, αλλά μια δεξιότητα που χρειάζεται στήριξη. Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε τι είναι, γιατί έχει σημασία και πώς μπορείτε να τη βοηθήσετε να αναπτυχθεί μέσα από το καθημερινό παιχνίδι.
Τι είναι η κοινή προσοχή
Η κοινή προσοχή είναι η ικανότητα ενός παιδιού να συντονίζει την προσοχή του ανάμεσα σε ένα αντικείμενο ή γεγονός και σε ένα άλλο πρόσωπο, με σκοπό να μοιραστεί ένα κοινό ενδιαφέρον. Εκδηλώνεται με δύο βασικούς τρόπους:
- Ανταπόκριση στην κοινή προσοχή: το παιδί ακολουθεί το βλέμμα ή το δάχτυλο ενός ενήλικα για να δει πού κοιτάζει ή δείχνει εκείνος.
- Πρωτοβουλία για κοινή προσοχή: το παιδί δείχνει, φέρνει ή σηκώνει ένα αντικείμενο για να το δείξει σε κάποιον, απλώς και μόνο για να μοιραστεί την εμπειρία, όχι για να ζητήσει κάτι.
Η δεύτερη μορφή, η αυθόρμητη πρωτοβουλία για μοίρασμα ενδιαφέροντος, θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική γιατί δείχνει ότι το παιδί αντιλαμβάνεται τον άλλον ως κάποιον με τον οποίο αξίζει να μοιραστεί μια στιγμή.
Πότε αναπτύσσεται φυσιολογικά
Σύμφωνα με τα ερευνητικά δεδομένα, οι πρώτες μορφές κοινής προσοχής εμφανίζονται συνήθως ανάμεσα στους 6 και 12 μήνες, με το δείξιμο και το «δείξε μου» να είναι καλά εδραιωμένα γύρω στους 18 μήνες. Τα μωρά συνήθως αρχίζουν να δείχνουν αντικείμενα που τα ενδιαφέρουν και να τα σηκώνουν για να τα δει ο γονέας γύρω στους 9 έως 12 μήνες. Το CDC περιλαμβάνει τέτοιου είδους δεξιότητες στους δικούς του καταλόγους αναπτυξιακών οροσήμων, ακριβώς επειδή αποτελούν χρήσιμο δείκτη για την επικοινωνιακή και κοινωνική ανάπτυξη.
Γιατί δυσκολεύει σε παιδιά με αυτισμό
Η καθυστερημένη ή απούσα κοινή προσοχή, ειδικά η μορφή που αφορά αυθόρμητο μοίρασμα ενδιαφέροντος, θεωρείται ένα από τα πιο πρώιμα και αξιόπιστα σημάδια που μπορεί να συνδέονται με τον αυτισμό. Έρευνα που εξέτασε παιδιά στους 18 μήνες βρήκε ότι οι δυσκολίες σε αυτόν τον τομέα σχετίζονταν με αυξημένη πιθανότητα μελλοντικής διάγνωσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που δεν δείχνει αντικείμενα έχει αυτισμό, αλλά ότι πρόκειται για μια δεξιότητα που αξίζει να παρακολουθείται προσεκτικά. Αν αναρωτιέστε ποια άλλα σημάδια συνοδεύουν συχνά αυτή τη δυσκολία σε διαφορετικές ηλικίες, μπορείτε να δείτε αναλυτικά τα σημάδια αυτισμού ανά ηλικία.
Η δυσκολία στην κοινή προσοχή σχετίζεται συχνά και με τη βλεμματική επαφή, καθώς και οι δύο δεξιότητες στηρίζονται στον κοινωνικό συντονισμό βλέμματος. Δεν πρέπει όμως να συγχέονται: ένα παιδί μπορεί να έχει σύντομη βλεμματική επαφή αλλά να δυσκολεύεται περισσότερο στο να μοιραστεί ενδιαφέρον, ή το αντίστροφο.
Πώς μπορείτε να τη στηρίξετε στο σπίτι
Η κοινή προσοχή καλλιεργείται μέσα από το παιχνίδι και την καθημερινή αλληλεπίδραση, όχι με «ασκήσεις». Μερικές πρακτικές ιδέες:
- Ακολουθήστε το ενδιαφέρον του παιδιού: αντί να προσπαθείτε να το φέρετε στο δικό σας παιχνίδι, καθίστε δίπλα του και σχολιάστε ό,τι κοιτάζει εκείνο.
- Τοποθετηθείτε στο ύψος των ματιών του: έτσι είναι πιο εύκολο να πιάσετε το βλέμμα του και να το κρατήσετε λίγο περισσότερο.
- Χρησιμοποιήστε παιχνίδια με εναλλαγή: κύλισμα μπάλας, φυσαλίδες σαπουνιού ή κρυφτούλι δημιουργούν φυσικές στιγμές όπου το παιδί περιμένει και μοιράζεται την προσδοκία μαζί σας.
- Σχολιάστε αντί να ρωτάτε συνέχεια: ένα απλό «κοίτα, πέφτει» τραβάει την προσοχή πιο φυσικά από ένα «τι είναι αυτό;».
- Ενισχύστε κάθε προσπάθεια: όταν το παιδί σας κοιτάξει ή σας δείξει κάτι, αντιδράστε με ενθουσιασμό ώστε να νιώσει ότι το μοίρασμα άξιζε τον κόπο.
Αυτού του είδους οι στρατηγικές αποτελούν συχνά τον πυρήνα προγραμμάτων πρώιμης παρέμβασης, όπου ειδικοί καθοδηγούν τους γονείς να ενσωματώνουν τέτοιες τεχνικές μέσα στο καθημερινό παιχνίδι, χωρίς να χρειάζεται ειδικός εξοπλισμός ή δομημένη «συνεδρία».
Πότε να ζητήσετε αξιολόγηση
Αν το παιδί σας δεν δείχνει αντικείμενα, δεν φέρνει πράγματα για να σας τα δείξει ή δεν ακολουθεί το βλέμμα σας μέχρι τους 15 με 18 μήνες, αξίζει να το συζητήσετε με τον παιδίατρο. Η έγκαιρη παρατήρηση δεν οδηγεί απαραίτητα σε διάγνωση αυτισμού, αλλά επιτρέπει να ξεκινήσει στήριξη νωρίς, όταν ο εγκέφαλος είναι πιο ευπλαστικός. Περισσότερα για τα εργαλεία που χρησιμοποιούν οι ειδικοί σε αυτή την ηλικία θα βρείτε στο άρθρο για την πρώιμη ανίχνευση αυτισμού.
Η κοινή προσοχή είναι μια δεξιότητα που χτίζεται σταδιακά, με υπομονή και επανάληψη. Το πιο σημαντικό δεν είναι να «διδάξετε» στο παιδί σας να δείχνει, αλλά να δημιουργήσετε στιγμές όπου το μοίρασμα με εσάς γίνεται ευχάριστο και επιθυμητό.