Όταν ένα παιδί δεν γυρίζει όταν το φωνάζουν ή δεν αντιδρά σε δυνατούς ήχους, οι γονείς σκέφτονται συνήθως είτε αυτισμό είτε πρόβλημα ακοής. Τα δύο μπορεί να μοιάζουν πολύ απ' έξω, γι' αυτό οι κατευθυντήριες οδηγίες συστήνουν πάντα πλήρη ακοολογικό έλεγχο πριν ή παράλληλα με την αξιολόγηση για αυτισμό, ώστε να αποκλειστεί μια αιτία που θεραπεύεται διαφορετικά.
Γιατί μοιάζουν τόσο η βαρηκοΐα και ο αυτισμός;
Στην πράξη, ένα παιδί που δεν ακούει καλά και ένα παιδί στο φάσμα του αυτισμού μπορεί να παρουσιάζουν την ίδια εικόνα: δεν γυρίζουν όταν τα φωνάζουν, καθυστερούν στον λόγο, δεν αντιδρούν σε ξαφνικούς θορύβους. Ο λόγος είναι διαφορετικός σε κάθε περίπτωση. Στη βαρηκοΐα ο ήχος απλά δεν φτάνει καθαρά στον εγκέφαλο. Στον αυτισμό η ακοή λειτουργεί κανονικά, αλλά το όνομα ή η φωνή δεν «τραβάει» αυτόματα την προσοχή του παιδιού με τον ίδιο τρόπο που τραβάει την προσοχή ενός τυπικά αναπτυσσόμενου παιδιού. Επειδή το αποτέλεσμα φαίνεται ίδιο, ο μόνος τρόπος να ξεχωρίσει κανείς τα δύο είναι ένας αντικειμενικός έλεγχος ακοής, όχι μόνο η παρατήρηση στο σπίτι.
Πότε πρέπει να ζητήσετε έλεγχο ακοής;
Αξίζει να μιλήσετε με τον παιδίατρο για ακοολογικό έλεγχο όταν παρατηρείτε:
- Το παιδί δεν γυρίζει σταθερά όταν το φωνάζετε με το όνομά του, ακόμα και από κοντά.
- Δεν αντιδρά σε ξαφνικούς δυνατούς ήχους (κουδούνι, γάβγισμα, χτύπημα πόρτας).
- Υπάρχει καθυστέρηση στον λόγο χωρίς σαφή εξήγηση.
- Η ανταπόκριση στους ήχους είναι ασυνεπής, άλλοτε αντιδρά και άλλοτε όχι.
- Υπάρχει οικογενειακό ιστορικό βαρηκοΐας ή το παιδί είχε συχνές ωτίτιδες.
Κανένα από αυτά τα σημάδια από μόνο του δεν αποδεικνύει ούτε αυτισμό ούτε πρόβλημα ακοής. Δείχνει απλώς ότι χρειάζεται αξιολόγηση.
Πώς γίνεται ο έλεγχος ακοής σε μικρό παιδί;
Στα περισσότερα μωρά έχει ήδη γίνει έλεγχος ακοής στη γέννηση, συνήθως με ωτοακουστικές εκπομπές (OAE) ή με ακουστικά προκλητά δυναμικά εγκεφαλικού στελέχους (ABR). Αν το παιδί δεν περάσει τον αρχικό έλεγχο, ακολουθεί επανέλεγχος και, αν χρειαστεί, πλήρης διαγνωστική ακοολογική εξέταση από ειδικό ακοολόγο. Για παιδιά περίπου δύο ετών και άνω, χρησιμοποιείται συχνά η «εξαρτημένη ακοομετρία παιχνιδιού», όπου το παιδί μαθαίνει να ρίχνει ένα αντικείμενο σε ένα κουτί κάθε φορά που ακούει έναν ήχο, κάτι που δίνει μια πιο ακριβή εικόνα της ακοής του σε κάθε αυτί ξεχωριστά. Αν το παιδί σας έχει ήδη περάσει τον έλεγχο ακοής ως νεογέννητο αλλά η ανησυχία συνεχίζεται, αυτό δεν αρκεί από μόνο του: μπορεί να χρειαστεί νέος, πιο εξειδικευμένος έλεγχος, γιατί κάποιες μορφές βαρηκοΐας εμφανίζονται αργότερα ή αφορούν συγκεκριμένες συχνότητες.
Τι γίνεται αν η ακοή είναι φυσιολογική;
Αν ο ακοολογικός έλεγχος βγει φυσιολογικός, αυτό δεν αποκλείει τον αυτισμό, απλώς αφαιρεί μία πιθανή εξήγηση από τη μέση. Οι κατευθυντήριες οδηγίες παιδιατρικής θεωρούν τον έλεγχο ακοής και όρασης βασικό, ελάχιστο στοιχείο κάθε πλήρους αξιολόγησης για αυτισμό, ακριβώς επειδή τα δύο μπορεί να συνυπάρχουν ή να μιμούνται το ένα το άλλο. Το επόμενο βήμα συνήθως είναι αναπτυξιακή αξιολόγηση, όπου εξετάζονται μαζί η επικοινωνία, η κοινωνική αλληλεπίδραση και η συμπεριφορά του παιδιού. Αν θέλετε να δείτε πώς οργανώνεται αυτή η διαδικασία στην Ελλάδα, μπορείτε να διαβάσετε τον οδηγό μας για την αξιολόγηση από ΚΕΔΑΣΥ, ενώ αν αναρωτιέστε ποια σημάδια ανά ηλικία αξίζει να παρακολουθείτε, υπάρχει αναλυτική περιγραφή στο άρθρο για τα σημάδια αυτισμού ανά ηλικία.
Πώς στηρίζετε το παιδί σας όσο περιμένετε τον έλεγχο;
Όσο εκκρεμεί ο έλεγχος ακοής ή η αξιολόγηση, υπάρχουν πράγματα που βοηθούν ανεξάρτητα από την αιτία:
- Μπείτε στο οπτικό πεδίο του παιδιού πριν του μιλήσετε, αντί να το φωνάζετε από άλλο δωμάτιο.
- Χρησιμοποιήστε το όνομά του μαζί με ένα άγγιγμα στον ώμο ή ένα οπτικό σήμα, όχι μόνο τη φωνή.
- Παρατηρήστε αν αντιδρά περισσότερο σε κάποιους ήχους (μουσική, τηλεόραση) παρά σε άλλους, και σημειώστε το για τον ειδικό.
- Δουλέψτε τη κοινή προσοχή μέσα από απλό παιχνίδι, δείχνοντας και μοιράζοντας το βλέμμα σε αντικείμενα που ενδιαφέρουν το παιδί.
Αν τελικά προκύψει ανάγκη για υποστήριξη λόγου, μια αξιολόγηση από λογοθεραπευτή μπορεί να διευκρινίσει πού ακριβώς βρίσκεται το παιδί σας σε σχέση με την ηλικία του και τι είδους στήριξη θα βοηθούσε περισσότερο.
Συχνές ερωτήσεις
Πρέπει να κάνω έλεγχο ακοής πριν πάω για αξιολόγηση αυτισμού;
Ναι, οι περισσότερες κατευθυντήριες οδηγίες συστήνουν έλεγχο ακοής και όρασης ως πρώτο βήμα ή παράλληλα με την αξιολόγηση, ειδικά όταν υπάρχει καθυστέρηση λόγου. Έτσι αποκλείεται μια αιτία που μπορεί να μπερδέψει τη διάγνωση και να καθυστερήσει την κατάλληλη στήριξη.
Το παιδί μου πέρασε τον έλεγχο ακοής ως μωρό, αποκλείεται η βαρηκοΐα;
Όχι απαραίτητα. Κάποιες μορφές βαρηκοΐας εμφανίζονται αργότερα ή αφορούν συγκεκριμένες συχνότητες που δεν εντοπίζονται πάντα στον αρχικό νεογνικό έλεγχο. Αν η ανησυχία συνεχίζεται, ζητήστε νέο, πιο εξειδικευμένο έλεγχο από παιδοακοολόγο.
Τι σημαίνει αν το παιδί αντιδρά σε κάποιους ήχους αλλά όχι στο όνομά του;
Αυτό είναι συχνό και στις δύο περιπτώσεις, γι' αυτό δεν αρκεί από μόνο του για διάγνωση. Μπορεί να δείχνει επιλεκτική προσοχή σε ήχους που ενδιαφέρουν το παιδί, μερική βαρηκοΐα σε συγκεκριμένες συχνότητες, ή δυσκολία στην κοινωνική προσοχή. Χρειάζεται αξιολόγηση για να ξεκαθαρίσει.
Μπορεί ένα παιδί να έχει και αυτισμό και πρόβλημα ακοής μαζί;
Ναι, τα δύο μπορούν να συνυπάρχουν, και γι' αυτό ο έλεγχος ακοής δεν σταματά ακόμα και αν υπάρχει ήδη διάγνωση αυτισμού. Αν η ανταπόκριση στους ήχους αλλάξει ή επιδεινωθεί, αξίζει νέος έλεγχος ανεξάρτητα από προηγούμενη διάγνωση.
Ποιος κάνει τον έλεγχο ακοής, ο παιδίατρος ή άλλος ειδικός;
Ο παιδίατρος συνήθως παραπέμπει σε ειδικό ακοολόγο ή ωτορινολαρυγγολόγο για πλήρη διαγνωστική εξέταση. Ο νεογνικός έλεγχος γίνεται στο μαιευτήριο, ενώ κάθε επόμενος, πιο λεπτομερής έλεγχος γίνεται σε εξειδικευμένο ακοολογικό εργαστήριο.
Πόσο γρήγορα πρέπει να γίνει ο έλεγχος αν έχω υποψία;
Όσο νωρίτερα εντοπιστεί τυχόν πρόβλημα ακοής, τόσο πιο έγκαιρα μπορεί να στηριχθεί η ανάπτυξη του λόγου. Αν έχετε ανησυχία, μιλήστε άμεσα με τον παιδίατρο αντί να περιμένετε, ακόμα κι αν παράλληλα εξετάζετε και το ενδεχόμενο αυτισμού.