Πολλοί γονείς παιδιών με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος ανησυχούν για το πώς θα τα πάει το παιδί τους στις κοινωνικές σχέσεις μέσα στο σχολείο. Η ανησυχία αυτή δεν είναι αβάσιμη: η διεθνής έρευνα δείχνει ότι τα παιδιά με αυτισμό διατρέχουν σημαντικά μεγαλύτερο κίνδυνο να πέσουν θύματα εκφοβισμού σε σχέση με τους συνομηλίκους τους.
Επειδή πολλά παιδιά στο φάσμα δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ή να περιγράψουν τι τους συμβαίνει, ο εκφοβισμός μπορεί να συνεχίζεται για καιρό χωρίς οι γονείς να το αντιληφθούν. Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε γιατί συμβαίνει αυτό, ποια σημάδια πρέπει να προσέξετε και πώς να παρέμβετε αποτελεσματικά.
Γιατί τα Παιδιά με Αυτισμό Διατρέχουν Μεγαλύτερο Κίνδυνο
Μια μεγάλη διαπολιτισμική μετα-ανάλυση μελετών σε μαθητές με αυτισμό βρήκε ότι το συνολικό ποσοστό θυματοποίησης από εκφοβισμό έφτανε το 67%, με τον κίνδυνο να είναι έως και 2,4 φορές υψηλότερος σε σχέση με τυπικά αναπτυσσόμενους μαθητές. Η ίδια έρευνα κατέγραψε λεκτικό εκφοβισμό στο 58% των περιπτώσεων, σχεσιακό (αποκλεισμό, κουτσομπολιό) στο 36%, σωματικό στο 30% και διαδικτυακό στο 15%.
Οι δυσκολίες στην κατανόηση κοινωνικών νύξεων, στη μη λεκτική επικοινωνία και στην ανάγνωση προθέσεων άλλων παιδιών κάνουν πιο δύσκολο για ένα παιδί με αυτισμό να ξεχωρίσει το πείραγμα από τη φιλική διάθεση ή να αντιληφθεί εγκαίρως ότι κινδυνεύει. Ενδιαφέρον εύρημα είναι ότι, σύμφωνα με την ίδια μελέτη, παιδιά σε ενταξιακές τάξεις γενικού σχολείου φαίνεται να δέχονται περισσότερο εκφοβισμό απ' ό,τι παιδιά σε πλαίσια με πιο εξειδικευμένη στήριξη, κάτι που δείχνει πόσο σημαντική είναι η επαρκής υποστήριξη μέσα στη γενική τάξη και όχι μόνο η φυσική ένταξη.
Σημάδια που Μπορεί να Δείχνουν Εκφοβισμό
Πολλά παιδιά με αυτισμό δεν θα πουν άμεσα «με πειράζουν» ή «με εκφοβίζουν». Οι αλλαγές συχνά φαίνονται στη συμπεριφορά στο σπίτι. Σύμφωνα με το autism.org.uk, δείτε αν το παιδί σας:
- Αποφεύγει ή αντιστέκεται έντονα να πάει σχολείο, χωρίς προφανή λόγο.
- Επιστρέφει με σκισμένα ρούχα, χαμένα αντικείμενα ή σημάδια στο σώμα.
- Δείχνει αυξημένο άγχος, θλίψη ή δυσκολία στον ύπνο τις σχολικές μέρες.
- Παρουσιάζει αύξηση σε επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές ή εμμονές, ως τρόπο αυτορρύθμισης.
- Αναπαράγει στο σπίτι λόγια ή συμπεριφορές που έμαθε από τον εκφοβισμό, χωρίς να καταλαβαίνει πλήρως το νόημά τους.
- Έχει πτώση στη σχολική επίδοση ή δυσκολία συγκέντρωσης.
Πώς να Μιλήσετε με το Παιδί σας
Η προσέγγιση χρειάζεται υπομονή και σαφήνεια, όχι πίεση για άμεσες απαντήσεις. Κάποιες πρακτικές συμβουλές:
- Ρωτήστε με συγκεκριμένες, κλειστές ερωτήσεις αντί για γενικά «πώς πέρασες σήμερα», π.χ. «Έπαιξες με κάποιον στο διάλειμμα;»
- Αν ο προφορικός λόγος δυσκολεύει το παιδί, δοκιμάστε γραπτή επικοινωνία, ζωγραφική ή ακόμα και μηνύματα.
- Ακούστε χωρίς θυμό ή πανικό, ακόμα κι αν αυτό που ακούτε σας αναστατώνει: το παιδί χρειάζεται να νιώσει ασφαλές για να μοιραστεί ξανά κάτι τέτοιο.
- Ρωτήστε το τι θα ήθελε να γίνει, ώστε να αισθάνεται ότι έχει λόγο στη λύση.
Αν το παιδί δυσκολεύεται γενικότερα να αναγνωρίζει κοινωνικές προθέσεις ή να διαχειρίζεται δύσκολα συναισθήματα, μια συμβουλευτική γονέων μπορεί να σας βοηθήσει να βρείτε τρόπους επικοινωνίας προσαρμοσμένους στις ανάγκες του.
Πώς να Συνεργαστείτε με το Σχολείο
Η σχολική μονάδα έχει θεσμικό ρόλο και υποχρέωση να παρέμβει. Βήματα που προτείνουν φορείς όπως το autism.org.uk και η Anti-Bullying Alliance:
- Ζητήστε να δείτε την πολιτική του σχολείου κατά του εκφοβισμού.
- Κλείστε ραντεβού με τον εκπαιδευτικό της τάξης και καταγράψτε γραπτώς τι συμφωνήθηκε.
- Κρατήστε αναλυτικό ημερολόγιο περιστατικών: ημερομηνία, τι συνέβη, ποιοι εμπλέκονταν, πώς αντέδρασε το σχολείο.
- Προτείνετε συγκεκριμένα μέτρα, όπως δομημένα διαλείμματα, σύστημα «φίλου» (buddy system) ή ενημέρωση της τάξης για τον αυτισμό.
- Αν δεν υπάρχει ικανοποιητική ανταπόκριση, απευθυνθείτε σε ανώτερο επίπεδο διοίκησης του σχολείου.
Η συνέπεια και η συνεχής παρακολούθηση από το σχολείο είναι καθοριστικές, καθώς πολλά παιδιά με αυτισμό αποθαρρύνονται να αναφέρουν ξανά ένα περιστατικό αν νιώσουν ότι δεν εισακούστηκαν την πρώτη φορά.
Ενίσχυση Κοινωνικών Δεξιοτήτων και Αυτοπροστασίας
Πέρα από την άμεση αντιμετώπιση ενός περιστατικού, πολλά παιδιά ωφελούνται μακροπρόθεσμα από συστηματική εξάσκηση σε δεξιότητες αναγνώρισης κοινωνικών καταστάσεων, ορίων και τρόπων αντίδρασης σε δύσκολες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων μπορούν να δώσουν ασφαλή χώρο εξάσκησης, ενώ η ψυχοεκπαίδευση βοηθά το ίδιο το παιδί να κατανοήσει καλύτερα τη δική του λειτουργία και να εξηγήσει σε άλλους τι χρειάζεται.
Κλείνοντας
Ο εκφοβισμός δεν είναι κάτι που τα παιδιά «πρέπει να μάθουν να αντέχουν» ούτε ευθύνη του ίδιου του παιδιού. Είναι ευθύνη των ενηλίκων γύρω του να το προστατεύσουν, να το ακούσουν και να συνεργαστούν με το σχολείο για ασφαλές περιβάλλον. Όσο νωρίτερα αναγνωριστεί το πρόβλημα, τόσο πιο αποτελεσματικά μπορεί να αντιμετωπιστεί.