Η αναμονή είναι δεξιότητα που διδάσκεται, όχι θέμα χαρακτήρα. Στα παιδιά με αυτισμό βοηθά να βλέπουν οπτικά πόσο θα περιμένουν και τι θα συμβεί μετά, να ξεκινούν από πολύ μικρά διαστήματα, να έχουν κάτι να κάνουν όσο περιμένουν και να επιβραβεύονται όταν τα καταφέρνουν.
Γιατί το παιδί με αυτισμό δυσκολεύεται να περιμένει;
Για πολλά παιδιά το «περίμενε λίγο» είναι μια αόριστη φράση. Δεν ξέρουν πόσο θα διαρκέσει η αναμονή, αν θα τελειώσει ποτέ και τι να κάνουν στο μεταξύ. Όταν το παιδί έχει επιπλέον δυσκολία στον λόγο, δεν μπορεί εύκολα να ρωτήσει ή να εξηγήσει τι νιώθει, και η ανυπομονησία εκφράζεται με κλάμα, φωνές ή επανειλημμένα αιτήματα.
Πίσω από τη δυσκολία μπορεί να βρίσκονται:
- η δυσκολία να αντιληφθεί τον χρόνο (δείτε και το άρθρο μας για την αίσθηση του χρόνου στον αυτισμό)
- η ανάγκη για προβλεψιμία: αν δεν ξέρει τι έπεται, το άγχος μεγαλώνει
- η δυσκολία ρύθμισης έντονης επιθυμίας για ένα αγαπημένο αντικείμενο ή δραστηριότητα
- η περιορισμένη επικοινωνία, που κάνει την επανάληψη του αιτήματος τον μόνο διαθέσιμο τρόπο
Ποιες στρατηγικές βοηθούν στο σπίτι;
Οι οδηγίες για παιδιά με αυτισμό συμφωνούν σε ένα κοινό σημείο: η αναμονή γίνεται πιο εύκολη όταν είναι ορατή και προσεγγίσιμη. Η αναφορά των ειδικών στην Αμερική (NCAEP) στις πρακτικές με τεκμηρίωση για παιδιά και νέους με αυτισμό περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τα οπτικά βοηθήματα και τις παρεμβάσεις που προσαρμόζουν το περιβάλλον πριν εμφανιστεί η δυσκολία. Στην καθημερινότητα αυτό μεταφράζεται σε:
- Οπτικό χρονόμετρο ή αντίστροφη μέτρηση. Το παιδί βλέπει πότε τελειώνει η αναμονή, χωρίς να βασίζεται σε λέξεις.
- Κάρτα «περιμένω». Μια εικόνα που κρατά στο χέρι όσο περιμένει, και μια κάρτα «σειρά μου» όταν έρθει η στιγμή.
- Ξεκινήστε από πολύ μικρά διαστήματα. Μερικά δευτερόλεπτα με επιτυχία αξίζουν περισσότερο από πέντε λεπτά με κρίση. Αυξάνετε σταδιακά.
- Δώστε κάτι να κάνει όσο περιμένει. Ένα βιβλίο, ένα παζλ ή ένα αντικείμενο που του αρέσει κάνει την αναμονή λιγότερο «άδεια».
- Επιβραβεύστε τη σωστή αναμονή αμέσως. Ένας συγκεκριμένος έπαινος («περίμενες τόσο ήρεμα!») δείχνει τι ακριβώς περιμένετε. Για το πώς ενισχύετε χωρίς να δωροδοκείτε, διαβάστε το άρθρο μας για τα συστήματα ανταμοιβών.
- Εξασκηθείτε σε ήρεμες στιγμές. Δοκιμάστε την αναμονή όταν το παιδί δεν είναι ήδη αναστατωμένο, όχι μόνο όταν είναι σε ένταση.
Τι δείχνει η έρευνα για τη διδασκαλία της αναμονής;
Σε μια μικρή μελέτη που συνοψίζει ο Οργανισμός για την Έρευνα στον Αυτισμό (OAR), δύο παιδιά 5 και 6 ετών με περιορισμένο λόγο έμαθαν να περιμένουν με τη βοήθεια ενός οπτικού χρονομέτρου που έδειχνε πράσινο όταν το αντικείμενο ήταν διαθέσιμο και κόκκινο όταν δεν ήταν. Το διάστημα του κόκκινου αυξανόταν σταδιακά, και αργότερα το παιδί μπορούσε να διαλέξει εναλλακτική δραστηριότητα όσο περίμενε. Οκτώ εβδομάδες μετά το τέλος της παρέμβασης και τα δύο παιδιά χρησιμοποιούσαν ακόμη τη δεξιότητα.
Πρόκειται για πολύ μικρό δείγμα, οπότε δεν μπορούμε να γενικεύσουμε. Δείχνει όμως μια χρήσιμη λογική: καθαρό οπτικό σήμα, σταδιακή αύξηση του χρόνου και εναλλακτικές επιλογές όσο διαρκεί η αναμονή. Και κάθε παιδί χρειάζεται δικό του ρυθμό.
Τι να αποφύγετε;
- Μην χρησιμοποιείτε το χρονόμετρο μόνο για να τελειώσει κάτι που αγαπά το παιδί, γιατί μπορεί να το συνδέσει με απώλεια.
- Μην αυξάνετε απότομα τον χρόνο μετά από μία επιτυχία.
- Μην αλλάζετε τους κανόνες στη μέση: αν η κάρτα λέει ότι θα έρθει η σειρά του, πρέπει να έρθει.
- Μην περιμένετε το ίδιο αποτέλεσμα σε κάθε περιβάλλον. Στο σχολείο, σε ένα ιατρείο ή στο σούπερ μάρκετ, η δεξιότητα χρειάζεται νέα εξάσκηση.
Οι συμβουλές αυτές είναι γενικές. Ένας θεραπευτής μπορεί να προσαρμόσει το πρόγραμμα στο επίπεδο επικοινωνίας και στις αισθητηριακές ανάγκες του παιδιού σας, ενώ ο λογοθεραπευτής μπορεί να βοηθήσει το παιδί να ζητά με άλλον τρόπο όσα περιμένει. Αν η αναμονή φέρνει καθημερινά έντονες κρίσεις, αξίζει μια συζήτηση με ειδικό.
Συχνές ερωτήσεις
Από ποια ηλικία μπορεί να διδαχθεί η αναμονή;
Μπορείτε να ξεκινήσετε από πολύ μικρή ηλικία, με αναμονές λίγων δευτερολέπτων και οπτική υποστήριξη. Το σημαντικό είναι να ταιριάζει ο χρόνος στις δυνατότητες του παιδιού και να αυξάνεται σταδιακά, όχι να στοχεύετε από την αρχή σε μεγάλα διαστήματα.
Πόσο πρέπει να διαρκεί η αναμονή στην αρχή;
Ξεκινήστε από ένα διάστημα που το παιδί σχεδόν σίγουρα θα τα καταφέρει, ακόμη και λίγα δευτερόλεπτα. Όταν πετυχαίνει σταθερά, το επεκτείνετε λίγο. Έτσι χτίζει εμπειρίες επιτυχίας και η αναμονή δεν συνδέεται με απογοήτευση ή κρίση.
Τι κάνω αν το παιδί αρχίσει να φωνάζει όσο περιμένει;
Μείνετε ήρεμοι και μην αλλάξετε απότομα τον κανόνα. Βοηθήστε το να πάρει την κάρτα αναμονής ή να διαλέξει δραστηριότητα. Την επόμενη φορά μικρύνετε τον χρόνο, γιατί η αναμονή ήταν μάλλον πολύ μεγάλη για αυτή τη φάση.
Βοηθά το οπτικό χρονόμετρο όλα τα παιδιά;
Βοηθά πολλά παιδιά γιατί κάνει τον χρόνο ορατό, αλλά όχι όλα με τον ίδιο τρόπο. Μερικά αγχώνονται με την αντίστροφη μέτρηση. Αν συμβεί, δοκιμάστε εναλλακτικές, όπως κάρτες με βήματα ή μια εικόνα του τι θα γίνει μετά.
Η αναμονή συνδέεται με το οπτικό πρόγραμμα της ημέρας;
Ναι, πολύ. Όταν το παιδί βλέπει τι ακολουθεί, η αναμονή έχει νόημα και τέλος. Δείτε το άρθρο μας για τα οπτικά προγράμματα και πώς να τα εντάξετε στη ρουτίνα του σπιτιού.