Ένα σούπερ μάρκετ την Παρασκευή απόγευμα, ένα γεμάτο εμπορικό κέντρο ή μια αίθουσα σινεμά με δυνατό ήχο μπορεί να φαίνονται σε εμάς απλές καθημερινές στάσεις. Για ένα παιδί με αυτισμό όμως, ο συνδυασμός φώτων, ήχων, μυρωδιών, πλήθους και αναμονής σε ουρά μπορεί να είναι εξαντλητικός. Το αποτέλεσμα είναι συχνά άρνηση εξόδου, έντονο άγχος ή μια κρίση μέσα στο κατάστημα, κάτι που πολλές οικογένειες μαθαίνουν να αποφεύγουν περιορίζοντας ολοένα και περισσότερο τις εξόδους τους.
Δεν χρειάζεται όμως να είναι έτσι. Με λίγη προετοιμασία και κάποιες συγκεκριμένες στρατηγικές, οι καθημερινές έξοδοι μπορούν να γίνουν πιο διαχειρίσιμες, τόσο για το παιδί όσο και για την υπόλοιπη οικογένεια.
Γιατί οι δημόσιοι χώροι είναι δύσκολοι
Σύμφωνα με το National Autistic Society, πολλοί αυτιστικοί άνθρωποι δυσκολεύονται να προσαρμοστούν σε αισθητηριακά ερεθίσματα που οι περισσότεροι θεωρούν φυσιολογικά: φωτισμό φθορίου, μουσική υπόκρουσης, μυρωδιές καθαριστικών, ταυτόχρονες συνομιλίες. Όταν πολλά ερεθίσματα φτάνουν ταυτόχρονα, ο εγκέφαλος δυσκολεύεται να τα φιλτράρει, και αυτό μπορεί να οδηγήσει σε υπερφόρτωση. Αν σας ενδιαφέρει πώς εκδηλώνεται αυτή η δυσκολία γενικότερα, μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για την αισθητηριακή επεξεργασία στον αυτισμό.
Στο σούπερ μάρκετ ή στο εμπορικό κέντρο προστίθενται επιπλέον δυσκολίες: η αναμονή σε ουρά, η ανάγκη να παραμείνει κανείς ήρεμος ενώ περιμένει, οι απρόβλεπτες αλλαγές (κλειστό ταμείο, γεμάτος χώρος στάθμευσης) και η κοινωνική πίεση να «συμπεριφερθεί κανονικά» μπροστά σε αγνώστους.
Προετοιμασία πριν την έξοδο
Η προβλεψιμότητα μειώνει το άγχος. Σύμφωνα με το Child Mind Institute, όταν τα παιδιά ξέρουν τι θα συμβεί, νιώθουν πιο προετοιμασμένα και λιγότερο αγχωμένα.
- Εξηγήστε εκ των προτέρων πού πάτε, τι θα κάνετε και πόση ώρα θα διαρκέσει.
- Χρησιμοποιήστε ένα απλό οπτικό ή γραπτό πρόγραμμα με τα βήματα της εξόδου (μπαίνουμε στο αμάξι, φτάνουμε στο κατάστημα, διαλέγουμε, πληρώνουμε, γυρνάμε σπίτι).
- Αν είναι η πρώτη φορά σε έναν χώρο, δείξτε φωτογραφίες ή βίντεο αν υπάρχουν διαθέσιμα.
- Επιλέξτε ώρες με λιγότερο κόσμο, νωρίς το πρωί ή αργά το απόγευμα σε καθημερινές, αντί για σαββατοκύριακο.
Τι να έχετε μαζί σας
Ένα μικρό, φορητό «σετ αισθητηριακής στήριξης» μπορεί να κάνει μεγάλη διαφορά. Το Child Mind Institute προτείνει να προσαρμόζεται στις ανάγκες του κάθε παιδιού και να περιλαμβάνει:
- Ωτοασπίδες ή ακουστικά μείωσης θορύβου.
- Γυαλιά ηλίου, για δυνατό φωτισμό.
- Ένα αγαπημένο αντικείμενο ή fidget toy.
- Ακουστικά με μουσική ή ήχους που καθησυχάζουν το παιδί.
Χρήσιμο είναι επίσης να έχετε πάντα έτοιμο ένα οπτικό πρόγραμμα ή μια κοινωνική ιστορία για τον συγκεκριμένο χώρο, ώστε το παιδί να γνωρίζει τι θα συναντήσει.
Μέσα στον χώρο: μικρά διαλείμματα, όχι αναμονή για κρίση
Το Child Mind Institute συμβουλεύει να προγραμματίζετε τακτικά διαλείμματα, περίπου κάθε μισή ώρα, σε έναν ήσυχο χώρο, μια γωνία, ή ακόμα και το αυτοκίνητο. Είναι επίσης χρήσιμο να συμφωνήσετε από πριν ένα απλό σήμα (π.χ. ένα κούνημα του χεριού) που το παιδί μπορεί να χρησιμοποιήσει όταν αισθάνεται ότι κατακλύζεται, ώστε να μην περιμένετε μέχρι να φτάσει σε σημείο κρίσης για να φύγετε. Μια έγκαιρη έξοδος από τον χώρο, πριν κλιμακωθεί η δυσφορία, βοηθά το παιδί να χτίσει σταδιακά εμπιστοσύνη ότι οι έξοδοι είναι διαχειρίσιμες.
Αν παρόλα αυτά συμβεί μια έντονη αντίδραση, είναι χρήσιμο να γνωρίζετε τη διαφορά ανάμεσα σε μια κρίση εκνευρισμού και σε πραγματική αισθητηριακή υπερφόρτωση, κάτι που περιγράφεται αναλυτικά στον οδηγό μας για meltdown και shutdown στον αυτισμό.
Τι έχει αλλάξει στους ίδιους τους χώρους
Τα τελευταία χρόνια, αρκετές αλυσίδες σούπερ μάρκετ και εμπορικά κέντρα στο εξωτερικό έχουν εισαγάγει «ήσυχες ώρες», με χαμηλότερο φωτισμό, χωρίς μουσική υπόκρουσης και με μειωμένους ήχους ανακοινώσεων, μετά από πιέσεις οργανισμών όπως το National Autistic Society. Σύμφωνα με το NHS Leicestershire Partnership, οι πιο βοηθητικές προσαρμογές σε δημόσιους χώρους περιλαμβάνουν σαφή σήμανση με απλά σύμβολα και λίγες λέξεις, χώρους ηρεμίας με απαλό φωτισμό όπου κάποιος μπορεί να αποσυρθεί χωρίς να χρειάζεται άδεια, και προσωπικό εκπαιδευμένο να δίνει περισσότερο χρόνο και να δέχεται συμπεριφορές αυτορρύθμισης όπως το stimming.
Στην Ελλάδα τέτοιες πρωτοβουλίες είναι ακόμα περιορισμένες, οπότε συχνά η ίδια η οικογένεια χρειάζεται να «χτίσει» τη δική της στρατηγική: επιλογή καταστημάτων με πιο ήρεμο περιβάλλον, γνωριμία με το προσωπικό, ή τηλεφωνική επικοινωνία εκ των προτέρων για να ρωτήσετε τις πιο ήσυχες ώρες.
Χτίζοντας ανοχή σταδιακά
Δεν χρειάζεται να ξεκινήσετε από τον πιο απαιτητικό χώρο. Πολλές οικογένειες βοηθιούνται όταν εξασκούνται πρώτα σε σύντομες, προβλέψιμες εξόδους και σταδιακά αυξάνουν τη διάρκεια ή την πολυπλοκότητα του περιβάλλοντος. Αν η δυσκολία στις εξόδους συνδέεται με ευρύτερη δυσκολία στην κοινωνική αλληλεπίδραση ή σε νέες καταστάσεις, μια ομάδα κοινωνικών δεξιοτήτων ή η καθοδήγηση από εργοθεραπευτή με εξειδίκευση σε αισθητηριακή ολοκλήρωση μπορεί να δώσει επιπλέον εργαλεία, προσαρμοσμένα στις ανάγκες του παιδιού σας. Μπορείτε να δείτε τις υπηρεσίες μας στη σελίδα υπηρεσίες ή να επικοινωνήσετε μαζί μας για περισσότερες πληροφορίες.