Ένα από τα ερωτήματα που ακούμε πιο συχνά από γονείς είναι πότε θα μιλήσει το παιδί τους. Είναι μια αγωνία απόλυτα κατανοητή, ειδικά όταν οι γύρω τους ηλικίες έχουν ήδη αναπτύξει φράσεις και το δικό τους παιδί χρησιμοποιεί ελάχιστες λέξεις ή καθόλου. Η καλή είδηση είναι ότι η έρευνα των τελευταίων ετών δίνει μια πιο ενθαρρυντική και πιο σύνθετη εικόνα από αυτή που πολλοί γονείς έχουν ακούσει στο παρελθόν.
Δεν υπάρχει ένα «σωστό» χρονοδιάγραμμα για την ομιλία στον αυτισμό. Κάποια παιδιά λένε τις πρώτες τους λέξεις μέσα στο δεύτερο έτος ζωής, άλλα καθυστερούν αισθητά και αναπτύσσουν λόγο στα 3, στα 4 ή ακόμα και αργότερα. Το σημαντικό για τους γονείς δεν είναι τόσο η ακριβής ηλικία, όσο το να γνωρίζουν τι δείχνουν τα δεδομένα και πότε αξίζει να ζητήσουν στήριξη.
Τι δείχνει η έρευνα για τα παιδιά που καθυστερούν να μιλήσουν
Μία από τις πιο σημαντικές μελέτες παρακολούθησε 535 παιδιά με αυτισμό που στα 4 τους χρόνια χρησιμοποιούσαν το πολύ μεμονωμένες λέξεις. Τέσσερα χρόνια αργότερα, στα 8 τους χρόνια, το 70% είχε αναπτύξει λόγο σε φράσεις ή ευχέρεια λόγου, ενώ το 47% μιλούσε πλέον με ευχέρεια. Με άλλα λόγια, η σοβαρή καθυστέρηση λόγου στην προσχολική ηλικία δεν σημαίνει αυτόματα ότι το παιδί δεν θα αναπτύξει ποτέ ομιλία. Αρκετά παιδιά που θεωρούνταν «μη ομιλούντα» εξελίσσονται σημαντικά, μερικές φορές και μετά τα 5 ή τα 8 τους χρόνια, ιδίως όταν στηρίζονται από κατάλληλη παρέμβαση.
Παράλληλα, η έρευνα εκτιμά ότι περίπου το ένα τέταρτο έως το ένα τρίτο των παιδιών στο φάσμα παραμένει ελάχιστα ομιλούν πέρα από την πρώτη παιδική ηλικία. Αυτό δεν σημαίνει απουσία επικοινωνίας· πολλά από αυτά τα παιδιά επικοινωνούν αποτελεσματικά μέσω εναλλακτικών και υποστηρικτικών μέσων, ενώ κάποια αναπτύσσουν και προφορικό λόγο αργότερα από ό,τι αρχικά αναμενόταν.
Ποιοι παράγοντες φαίνεται να επηρεάζουν την πορεία του λόγου
Κανένας παράγοντας από μόνος του δεν προβλέπει με βεβαιότητα αν και πότε θα μιλήσει ένα παιδί, όμως ορισμένα στοιχεία συνδέονται με πιο ευνοϊκή εξέλιξη:
- Πρώιμη μη λεκτική επικοινωνία: η συχνότητα χειρονομιών, βλεμματικής επαφής και κοινής προσοχής πριν την εμφάνιση λόγου φαίνεται να σχετίζεται με μεταγενέστερη γλωσσική εξέλιξη.
- Συνδυασμός χειρονομίας και ήχου: έρευνα που δημοσιεύτηκε στο Journal of Speech, Language, and Hearing Research βρήκε ότι παιδιά που συνδύαζαν χειρονομία με κάποιον ήχο ή λέξη είχαν καλύτερη εξέλιξη στον προφορικό λόγο αργότερα, σε σχέση με όσα χρησιμοποιούσαν μόνο χειρονομίες.
- Λιγότερες δυσκολίες στην κοινωνική αλληλεπίδραση: παιδιά με λιγότερες δυσκολίες σε βλεμματική επαφή, εκφράσεις προσώπου και μοίρασμα ενδιαφέροντος έτειναν να φτάσουν πιο νωρίς σε λόγο με φράσεις.
- Μη λεκτική νοητική ικανότητα: σχετίζεται στατιστικά με ταχύτερη εξέλιξη, χωρίς όμως να αποτελεί απόλυτο κριτήριο. Παιδιά με τυπική ή και υψηλή μη λεκτική νοημοσύνη μπορεί να παραμείνουν ελάχιστα ομιλούντα, ενώ άλλα με μεγαλύτερες δυσκολίες αναπτύσσουν προφορικό λόγο.
Αυτά τα ευρήματα δείχνουν ότι η πρώιμη επικοινωνία, ακόμα κι όταν δεν περιλαμβάνει λέξεις, είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζεται ο λόγος. Γι' αυτό οι θεραπευτές δίνουν έμφαση στην ενίσχυση κάθε μορφής επικοινωνιακής πρόθεσης, όχι μόνο στην παραγωγή λέξεων.
Γιατί η πρώιμη στήριξη κάνει τη διαφορά
Οι κατευθυντήριες οδηγίες συνιστούν να μη γίνεται αναμονή για επίσημη διάγνωση προκειμένου να ξεκινήσει η στήριξη σε δυσκολίες λόγου. Αν παρατηρείτε καθυστέρηση, το πρώτο βήμα είναι να μιλήσετε με τον παιδίατρο και να ζητήσετε αναπτυξιακό έλεγχο, ενώ παράλληλα μπορείτε να αναζητήσετε αξιολόγηση από λογοθεραπευτή. Η πρώιμη παρέμβαση στα πρώτα χρόνια της ζωής φαίνεται να σχετίζεται με καλύτερα αποτελέσματα στην ανάπτυξη επικοινωνίας, ακριβώς επειδή αξιοποιεί το διάστημα όπου ο εγκέφαλος είναι πιο πλαστικός στην εκμάθηση γλώσσας.
Παράλληλα, η εισαγωγή εναλλακτικών ή υποστηρικτικών τρόπων επικοινωνίας δεν καθυστερεί τον λόγο, όπως πίστευαν παλαιότερα κάποιοι γονείς. Αντίθετα, εργαλεία όπως το AAC φαίνεται να λειτουργούν συμπληρωματικά και σε πολλές περιπτώσεις να διευκολύνουν την εμφάνιση προφορικού λόγου, μειώνοντας ταυτόχρονα το άγχος του παιδιού που δεν μπορεί ακόμα να εκφραστεί λεκτικά.
Τι μπορείτε να κάνετε ως γονείς
- Μιλήστε στο παιδί σας συχνά, σχολιάζοντας απλά ό,τι κάνετε μαζί, χωρίς να απαιτείτε λεκτική απάντηση.
- Παρατηρήστε και ενισχύστε κάθε προσπάθεια επικοινωνίας, βλέμμα, χειρονομία, ήχο, όχι μόνο τις λέξεις.
- Ζητήστε αξιολόγηση λόγου νωρίς αν έχετε ανησυχία, χωρίς να περιμένετε «να δείτε πώς θα εξελιχθεί».
- Αποφύγετε τη σύγκριση με άλλα παιδιά· η πορεία του λόγου στον αυτισμό δεν είναι γραμμική και μπορεί να έχει άλματα.
- Συνεργαστείτε σταθερά με λογοθεραπευτή, ώστε η στήριξη στο σπίτι να συμπληρώνει τη θεραπευτική διαδικασία.
Η καθυστέρηση στον λόγο μπορεί να προκαλεί άγχος, ειδικά όταν παρατείνεται. Τα δεδομένα όμως δείχνουν ξεκάθαρα ότι πολλά παιδιά συνεχίζουν να εξελίσσονται γλωσσικά και μετά την προσχολική ηλικία, ειδικά όταν η επικοινωνία τους στηρίζεται με συνέπεια, με τα κατάλληλα εργαλεία και χωρίς πίεση χρόνου.