Πολλοί γονείς παρατηρούν ότι το παιδί τους βάζει τα παιχνίδια σε σειρά, επαναλαμβάνει την ίδια ερώτηση ξανά και ξανά, ή επιμένει να γίνονται τα πράγματα με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Στον αυτισμό αυτό είναι συχνά αναμενόμενο και βοηθάει το παιδί να νιώθει ασφάλεια. Μερικές φορές όμως, πίσω από μια παρόμοια συμπεριφορά κρύβεται κάτι διαφορετικό: η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (Obsessive Compulsive Disorder, OCD).
Η OCD και ο αυτισμός μπορούν να συνυπάρχουν, και επειδή οι εξωτερικές συμπεριφορές μοιάζουν πολύ, η OCD συχνά περνάει απαρατήρητη σε αυτιστικά παιδιά, καθώς οι επαναλήψεις αποδίδονται αυτόματα στον αυτισμό. Σύμφωνα με τη βρετανική National Autistic Society, η έρευνα δείχνει ότι τα αυτιστικά άτομα έχουν αυξημένη πιθανότητα να βιώσουν OCD σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό.
Το ίδιο «τι», διαφορετικό «γιατί»
Η βασική διαφορά δεν βρίσκεται τόσο στο τι κάνει το παιδί, όσο στο γιατί το κάνει και πώς το βιώνει.
- Ρουτίνα ή stimming στον αυτισμό: συνήθως προσφέρει ευχαρίστηση, ρύθμιση ή αίσθηση ελέγχου. Το παιδί το επιλέγει επειδή του αρέσει το αποτέλεσμα, όπως ο ήχος ή η οπτική εικόνα.
- Καταναγκασμός στην OCD: γίνεται για να μειωθεί το άγχος από μια ενοχλητική, ανεπιθύμητη σκέψη ή φόβο. Το παιδί δεν το κάνει επειδή το απολαμβάνει, αλλά επειδή φοβάται ότι κάτι κακό θα συμβεί αν δεν το κάνει.
Ένα παράδειγμα που αναφέρει η National Autistic Society είναι το άναμμα και σβήσιμο ενός διακόπτη: ένα αυτιστικό παιδί μπορεί να το κάνει επειδή του αρέσει ο ήχος και η οπτική ανατροφοδότηση, ενώ ένα παιδί με OCD μπορεί να το κάνει επειδή πιστεύει ότι κάτι άσχημο θα συμβεί αν δεν επαναλάβει την κίνηση συγκεκριμένο αριθμό φορών.
Τι είναι οι εμμονές και οι καταναγκασμοί
Η OCD περιλαμβάνει δύο συνιστώσες. Τις εμμονές, δηλαδή επίμονες, ανεπιθύμητες σκέψεις ή φόβους που προκαλούν έντονο άγχος, όπως φόβος μόλυνσης, ανάγκη για συμμετρία ή τάξη, ή παρεμβατικές σκέψεις. Και τους καταναγκασμούς, δηλαδή επαναλαμβανόμενες πράξεις ή νοητικές διαδικασίες που το παιδί κάνει για να «εξουδετερώσει» το άγχος, όπως πλύσιμο χεριών, έλεγχος, μέτρημα, τακτοποίηση ή αναζήτηση επιβεβαίωσης από τον γονέα.
Σε αντίθεση με τα ειδικά ενδιαφέροντα ή την ανάγκη για ρουτίνα στον αυτισμό, που συνήθως βιώνονται ως θετικές ή ουδέτερες, οι καταναγκασμοί στην OCD βιώνονται ως κουραστικοί, δυσάρεστοι και εκτός ελέγχου, ακόμα κι όταν το παιδί αισθάνεται ότι δεν μπορεί να σταματήσει.
Γιατί η διάκριση είναι δύσκολη, αλλά σημαντική
Η διαφορική διάγνωση είναι δύσκολη γιατί και οι δύο καταστάσεις μπορούν να εμφανίζουν άκαμπτες, επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές, αγωνιώδη προσκόλληση σε ρουτίνες και αποφυγή. Ερευνητική ανασκόπηση σε αυτιστικούς ενήλικες περιγράφει την εμπειρία τους ως εξής: οι επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές του αυτισμού γίνονται αισθητές ως μέρος του εαυτού τους και κάτι που θέλουν να κάνουν, ενώ τα συμπτώματα της OCD έρχονται σε σύγκρουση με το πώς βλέπουν τον εαυτό τους και συνοδεύονται από αρνητικά συναισθήματα.
Η σωστή αναγνώριση έχει σημασία γιατί οδηγεί σε διαφορετική στήριξη. Αν μια συμπεριφορά αντιμετωπιστεί ως «αυτισμός» ενώ στην πραγματικότητα εξυπηρετεί μια εμμονή, το παιδί μπορεί να μη λάβει ποτέ την κατάλληλη βοήθεια για το άγχος που κρύβεται από πίσω.
Ενδείξεις που αξίζει να προσέξετε
- Το παιδί εκφράζει φόβο ή ενοχή αν δεν ολοκληρώσει μια συγκεκριμένη ενέργεια.
- Ζητά επανειλημμένα διαβεβαίωση για το ίδιο θέμα, χωρίς να καθησυχάζεται ποτέ πλήρως.
- Η «τελετουργία» μεγαλώνει σε διάρκεια ή αυστηρότητα με τον καιρό.
- Εμφανίζονται νέες, ξαφνικές ρουτίνες γύρω από μόλυνση, τάξη, αριθμούς ή θρησκευτικές σκέψεις.
- Η μη ολοκλήρωση της ενέργειας προκαλεί αγωνία που δεν μοιάζει με τη γνώριμη δυσφορία από τη διακοπή μιας συνηθισμένης ρουτίνας.
Πώς βοηθά η αξιολόγηση και η στήριξη
Αν κάποια από αυτά τα σημάδια σας φαίνονται γνώριμα, αξίζει να μιλήσετε με παιδοψυχίατρο ή παιδοψυχολόγο που γνωρίζει και τον αυτισμό και την OCD, ώστε να γίνει σωστή διαφορική αξιολόγηση. Στη διεθνή βιβλιογραφία, η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία με έκθεση και πρόληψη της απόκρισης αναφέρεται ως η βασική ψυχοθεραπευτική προσέγγιση για την OCD, προσαρμοσμένη ώστε να λαμβάνει υπόψη τον τρόπο σκέψης και επικοινωνίας του αυτιστικού παιδιού.
Παράλληλα, η αντιμετώπιση του υποκείμενου άγχους έχει πάντα ρόλο, καθώς η OCD στον αυτισμό συχνά συνδέεται στενά με το γενικότερο άγχος που βιώνει το παιδί. Στο Atypical Center, η ψυχοθεραπευτική στήριξη προσαρμόζεται στις ανάγκες κάθε παιδιού, ώστε να αναγνωρίζεται τι πραγματικά κρύβεται πίσω από μια επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά.
Η παρατήρηση σας ως γονέα είναι πολύτιμη. Κρατήστε σημειώσεις για το πότε εμφανίζεται μια νέα «τελετουργία», πώς αντιδρά το παιδί αν διακοπεί, και τι λέει το ίδιο για το γιατί το κάνει, όταν μπορεί να το εκφράσει. Αυτές οι λεπτομέρειες βοηθούν σημαντικά τον ειδικό στη διαφορική αξιολόγηση.