Η προσωδία είναι η «μουσική» του λόγου: ο τόνος, η ένταση, ο ρυθμός και η έμφαση. Σε πολλά παιδιά με αυτισμό η φωνή ακούγεται μονότονη, υπερβολικά δυνατή ή με ασυνήθιστο ρυθμό, ενώ τα λόγια και η γραμματική είναι σωστά. Δεν είναι κακή συνήθεια ούτε αδιαφορία, και μπορεί να στηριχθεί.
Τι είναι η προσωδία και γιατί έχει σημασία;
Όταν μιλάμε, δεν μεταδίδουμε μόνο λέξεις. Με τον τόνο δείχνουμε αν κάνουμε ερώτηση ή δήλωση, με την έμφαση ποια λέξη μετράει, με την ένταση και τον ρυθμό πόσο ενθουσιασμένοι ή θυμωμένοι είμαστε. Η ίδια φράση, «Ωραία δουλειά», μπορεί να είναι έπαινος ή ειρωνεία ανάλογα με τη φωνή.
Η προσωδία έχει δύο πλευρές:
- Εκφραστική: πώς ακούγεται το ίδιο το παιδί όταν μιλά.
- Αντιληπτική: πόσο εύκολα καταλαβαίνει τον τόνο και τη διάθεση των άλλων.
Και οι δύο μπορούν να επηρεάζονται στον αυτισμό, όχι απαραίτητα μαζί.
Πώς ακούγεται η φωνή ενός παιδιού με αυτισμό;
Δεν υπάρχει ένα μοντέλο. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση μελετών έδειξε ότι χαρακτηριστικά όπως το μέσο ύψος της φωνής, το εύρος και η μεταβλητότητά του και η διάρκεια της φωνής διακρίνουν, κατά μέσο όρο, τα άτομα με αυτισμό από τα τυπικά αναπτυσσόμενα. Τα ευρήματα όμως διαφέρουν αρκετά ανάμεσα στις μελέτες, και πολλές είναι μικρές. Γι' αυτό τα αποτελέσματα διαβάζονται με προσοχή.
Στην πράξη οι γονείς περιγράφουν συχνά:
- φωνή «επίπεδη», χωρίς μουσικότητα, σαν να διαβάζει κείμενο·
- το αντίθετο: υπερβολικά έντονες ανεβοκατεβάσεις, σαν «θεατρική» ομιλία·
- ένταση που δεν προσαρμόζεται στον χώρο, δηλαδή πολύ δυνατά στη βιβλιοθήκη ή πολύ χαμηλά στην αυλή·
- ασυνήθιστο ρυθμό, πολύ γρήγορο ή πολύ αργό·
- έμφαση σε «λάθος» λέξη ή ερώτηση που ακούγεται σαν δήλωση.
Αν το παιδί δυσκολεύεται και στο να «διαβάζει» τον τόνο των άλλων, μπορεί να παρεξηγεί ένα πειραχτικό σχόλιο ή να μη συνειδητοποιεί ότι κάποιος είναι θυμωμένος. Σχετίζεται με όσα γράφουμε για την κυριολεκτική σκέψη στον αυτισμό.
Γιατί συμβαίνει;
Δεν υπάρχει μία απλή εξήγηση. Η προσωδία απαιτεί να ακούμε τη δική μας φωνή, να παρακολουθούμε τον συνομιλητή και να ρυθμίζουμε σε πραγματικό χρόνο τη φωνή μας με βάση το πλαίσιο. Στον αυτισμό μπορεί να παίζουν ρόλο οι διαφορές στην κοινωνική επικοινωνία, στην αισθητηριακή επεξεργασία (π.χ. πώς γίνεται αντιληπτή η ένταση του ήχου) και στον κινητικό συντονισμό του λόγου. Κάθε παιδί έχει το δικό του προφίλ, γι' αυτό η αξιολόγηση είναι ατομική.
Πότε χρειάζεται αξιολόγηση;
Η ιδιαίτερη φωνή από μόνη της δεν είναι πρόβλημα. Αξίζει να μιλήσετε με λογοθεραπευτή όταν:
- το παιδί παρεξηγείται συχνά ή οι άλλοι δυσκολεύονται να το καταλάβουν·
- η φωνή προκαλεί αποκλεισμό, πείραγμα ή αμηχανία στο παιδί·
- το ίδιο το παιδί ενοχλείται ή αποφεύγει να μιλά·
- παρατηρείτε απότομη αλλαγή στη φωνή, στον τρόπο ομιλίας ή στην ένταση, που πρέπει πρώτα να δει παιδίατρος.
Η αξιολόγηση από λογοθεραπευτή κοιτάζει το σύνολο της επικοινωνίας, όχι μόνο τη φωνή.
Πώς μπορείτε να βοηθήσετε στην καθημερινότητα;
Η έρευνα για παρεμβάσεις στην προσωδία είναι ακόμη περιορισμένη. Μια ανασκόπηση για άτομα με αυτισμό επιπέδου 1 μιλά ανοιχτά για ανάγκη περισσότερης έρευνας. Οι παρακάτω ιδέες είναι γενικές και χαμηλού ρίσκου, όχι θεραπευτικό πρωτόκολλο:
- Μιλήστε εσείς με εκφραστικό τόνο. Υπερτονίστε λίγο τα συναισθήματα και τις ερωτήσεις, χωρίς να γίνεστε θεατρικοί.
- Ονομάστε τον τόνο. «Το είπες χαμηλά και δεν σε άκουσα» ή «Τώρα ακούγεσαι χαρούμενος».
- Χρησιμοποιήστε οπτικές ενδείξεις για την ένταση, για παράδειγμα μια απλή κλίμακα με τρία επίπεδα φωνής: ψίθυρος, φωνή μέσα, φωνή έξω.
- Παίξτε με τη φωνή: τραγούδια, ηχητικά βιβλία, παιχνίδια ρόλων με ήρωες που μιλούν χαρούμενα, λυπημένα ή θυμωμένα.
- Διορθώνετε με ήπιο τρόπο και σπάνια. Η συνεχής διόρθωση αυξάνει το άγχος και μπορεί να κάνει το παιδί να μιλά λιγότερο.
- Μην ζητάτε «πιο φυσική» φωνή ως στόχο από μόνο του. Σημασία έχει να γίνεται κατανοητό και να νιώθει άνετα.
Σε ομαδικό πλαίσιο, οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων δίνουν ευκαιρίες να εξασκηθεί το παιδί στον τόνο μέσα σε πραγματικές συζητήσεις με συνομηλίκους.
Συχνές ερωτήσεις
Η μονότονη φωνή σημαίνει ότι το παιδί δεν νιώθει συναισθήματα;
Όχι. Η έκφραση του συναισθήματος στη φωνή είναι διαφορετική από το να το νιώθει κανείς. Πολλά παιδιά με αυτισμό νιώθουν έντονα, αλλά η φωνή τους δεν το δείχνει με τον τρόπο που περιμένουν οι άλλοι. Ο λόγος και το σώμα μπορεί να δείχνουν περισσότερα.
Γιατί το παιδί μου μιλά πολύ δυνατά;
Μπορεί να μην ρυθμίζει εύκολα την ένταση ανάλογα με τον χώρο, να μη βλέπει ότι οι άλλοι ενοχλούνται ή να διαφέρει η αντίληψή του για τον ήχο. Οπτικές κλίμακες έντασης και ήρεμες υπενθυμίσεις βοηθούν περισσότερο από τη φράση «σιγά».
Μπορεί η λογοθεραπεία να βελτιώσει την προσωδία;
Ο λογοθεραπευτής μπορεί να εργαστεί στον τόνο, στην ένταση και στον ρυθμό ως μέρος της επικοινωνίας. Η έρευνα όμως είναι ακόμη περιορισμένη και δεν υπάρχει εγγύηση αποτελέσματος. Ο στόχος ορίζεται ατομικά, με βάση τις ανάγκες και την άνεση του παιδιού.
Η ιδιαίτερη φωνή διορθώνεται με την ηλικία;
Δεν υπάρχει ασφαλής πρόβλεψη. Σε κάποια παιδιά η προσωδία αλλάζει με την ανάπτυξη και την εμπειρία, σε άλλα παραμένει. Αν δεν δυσκολεύει την επικοινωνία ή το παιδί, δεν χρειάζεται απαραίτητα παρέμβαση.
Πώς θα καταλάβω αν η φωνή οφείλεται σε άλλο πρόβλημα;
Αν η φωνή είναι βραχνή για πολύ καιρό, αλλάζει ξαφνικά ή συνοδεύεται από πόνο, ροχαλητό ή προβλήματα ακοής, απευθυνθείτε πρώτα στον παιδίατρο ή ΩΡΛ. Η προσωδία αφορά τον τρόπο ομιλίας, όχι τη φυσική υγεία του λάρυγγα ή της ακοής.