Υπερλεξία λέγεται η ικανότητα ενός παιδιού να διαβάζει λέξεις πολύ νωρίς και πολύ καλά, συχνά πριν από τα πέντε του χρόνια, ενώ η κατανόηση του κειμένου μένει πίσω. Εμφανίζεται σε μια υποομάδα παιδιών με αυτισμό. Δεν είναι πρόβλημα που χρειάζεται «διόρθωση», αλλά ένα προφίλ που ζητά στόχευση στην κατανόηση.
Τι είναι η υπερλεξία στον αυτισμό;
Ο όρος περιγράφει ένα ασυνήθιστο προφίλ: το παιδί αναγνωρίζει γράμματα και λέξεις νωρίς, μερικές φορές χωρίς να του έχει δείξει κανείς συστηματικά, και διαβάζει φωναχτά με ευχέρεια. Την ίδια ώρα μπορεί να δυσκολεύεται να απαντήσει σε ερωτήσεις για το τι διάβασε ή να ακολουθήσει μια οδηγία γραμμένη στο χαρτί.
Η έρευνα του Πανεπιστημίου McGill δείχνει ότι παιδιά με αυτισμό και υπερλεξία είχαν ισχυρότερη ανάγνωση λέξεων και ονομασία γραμμάτων από άλλα παιδιά, αλλά η κατανόησή τους δεν ακολουθούσε το επίπεδο της ανάγνωσης. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι αυτά τα παιδιά ίσως μαθαίνουν να διαβάζουν με άλλον τρόπο, ανιχνεύοντας μοτίβα και προβλέψιμους κανόνες της γλώσσας και όχι αποκωδικοποιώντας ήχους.
Αξίζει να είμαστε προσεκτικοί: οι μελέτες είναι συνήθως μικρές και τα παιδιά του φάσματος διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Δεν έχουν όλα τα παιδιά με αυτισμό υπερλεξία, και δεν έχουν όλα όσα διαβάζουν νωρίς αυτισμό.
Γιατί η ανάγνωση και η κατανόηση δεν πάνε μαζί;
Το να «βγάζεις» τις λέξεις από τη σελίδα είναι διαφορετική δεξιότητα από το να χτίζεις νόημα. Για την κατανόηση χρειάζονται λεξιλόγιο, γνώση του κόσμου, ικανότητα να συνδέεις προτάσεις μεταξύ τους και να συμπεραίνεις αυτό που δεν είναι γραμμένο ρητά. Σε πολλά παιδιά με αυτισμό ακριβώς αυτά τα σημεία είναι δύσκολα. Συγκεκριμένα:
- Συμπεράσματα: το κείμενο λέει ότι ο ήρωας «κοίταξε το ρολόι και έτρεξε», και το παιδί δεν συνδέει ότι αργούσε.
- Προθέσεις και συναισθήματα των ηρώων: σχετίζεται με τη θεωρία του νου. Σε μελέτη με παιδιά με αυτισμό υψηλής λειτουργικότητας, οι δεξιότητες θεωρίας του νου προέβλεπαν την κατανόηση αφηγηματικών κειμένων, ανεξάρτητα από την ανάγνωση λέξεων και το λεξιλόγιο.
- Μεταφορική γλώσσα: παροιμίες και ειρωνεία, όπως περιγράφουμε στο άρθρο για την κυριολεκτική σκέψη.
- Λεξιλόγιο χωρίς νόημα: το παιδί μπορεί να προφέρει σωστά μια λέξη που δεν ξέρει τι σημαίνει.
Έτσι, η εξαιρετική ανάγνωση μπορεί να κρύψει την ανάγκη στήριξης. Ένα παιδί που διαβάζει άπταιστα συχνά θεωρείται ότι «τα πάει καλά» στο σχολείο, και η δυσκολία φαίνεται αργότερα, όταν τα κείμενα γίνονται πιο σύνθετα.
Πώς καταλαβαίνω ότι το παιδί δεν κατανοεί αυτό που διαβάζει;
Μερικά σημάδια που αξίζει να παρατηρήσετε και να συζητήσετε με τον ειδικό:
- διαβάζει φωναχτά με ευχέρεια, αλλά δεν μπορεί να πει με δικά του λόγια τι έγινε στην ιστορία
- απαντά σωστά σε ερωτήσεις με απάντηση γραμμένη αυτολεξεί, αλλά δυσκολεύεται όταν η απάντηση θέλει συμπέρασμα
- δεν ακολουθεί γραπτές οδηγίες, ενώ τις διαβάζει σωστά
- επαναλαμβάνει φράσεις από βιβλία ή βίντεο χωρίς να τις χρησιμοποιεί με νόημα
Η εικόνα αυτή δεν αρκεί για διάγνωση. Η ακριβής εκτίμηση γίνεται από λογοθεραπευτή ή άλλον ειδικό, με κατάλληλα εργαλεία και με βάση συνολικά τη γλωσσική ανάπτυξη του παιδιού.
Τι βοηθά στην κατανόηση κειμένου;
Μια συστηματική ανασκόπηση του 2020 (Tárraga-Mínguez και συν., Behavioral Sciences) εξέτασε 25 μελέτες από το 2000 έως το 2019. Το συμπέρασμα ήταν ότι, όταν εφαρμόζονται συγκεκριμένες παρεμβάσεις, οι μαθητές με αυτισμό μπορούν να επωφεληθούν και να αντισταθμίσουν τις δυσκολίες τους. Παλαιότερη ανασκόπηση (Khowaja και Salim, 2013) βρήκε ότι η διδασκαλία λεξιλογίου και κατανόησης κειμένου, καθώς και η χρήση υπολογιστή, βοήθησαν τα παιδιά. Πρέπει να σημειωθεί ότι η βάση τεκμηρίωσης είναι μικρή και στηρίζεται σε πολλές μελέτες μικρού δείγματος.
Στην πράξη, οι ειδικοί συνήθως προτείνουν:
- Εικόνα και λέξη μαζί. Συνδέστε νέες λέξεις με εικόνες ή πραγματικά αντικείμενα. Στη μελέτη του McGill, μια εφαρμογή αντιστοίχισης λέξης και εικόνας σε οκτώ παιδιά με υπερλεξία συνδέθηκε με βελτίωση στην κατανόηση, αλλά πρόκειται για πολύ πρώιμη δουλειά.
- Ερωτήσεις πριν, κατά τη διάρκεια και μετά. «Τι νομίζεις ότι θα γίνει;», «Γιατί το έκανε αυτό;». Ξεκινήστε με ερωτήσεις που έχουν απάντηση μέσα στο κείμενο και προχωρήστε σταδιακά σε ερωτήσεις συμπερασμού.
- Οπτικοί οργανωτές. Απλά διαγράμματα με «ποιος, πού, τι έγινε, πώς τελείωσε» δίνουν δομή.
- Σύντομα κείμενα. Λίγες προτάσεις και συζήτηση, αντί για μακριά αναγνώσματα.
- Σύνδεση με τα ενδιαφέροντα του παιδιού. Κείμενα για θέματα που αγαπά κρατούν την προσοχή.
- Συζήτηση για τα συναισθήματα των ηρώων. Σταματήστε σε μια σελίδα και ρωτήστε τι νιώθει ο ήρωας και πώς το καταλαβαίνουμε.
Αν το παιδί σας δουλεύει με λογοθεραπευτή, ζητήστε να συμπεριληφθεί η κατανόηση λόγου και κειμένου στους στόχους. Μπορείτε να δείτε πώς δουλεύουμε στη λογοθεραπεία στο κέντρο μας.
Πώς το συζητάτε με το σχολείο;
Ενημερώστε τον εκπαιδευτικό ότι η ευχέρεια στην ανάγνωση δεν σημαίνει απαραίτητα και κατανόηση. Ζητήστε να ελέγχεται η κατανόηση με ερωτήσεις διαφορετικών επιπέδων και να δίνονται οδηγίες και σε εικόνες ή βήματα. Δώστε χρόνο για επεξεργασία, και χαρείτε την ικανότητα του παιδιού: η πρώιμη ανάγνωση είναι δύναμη πάνω στην οποία χτίζεται η υπόλοιπη μάθηση.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι η υπερλεξία το ίδιο με τη δυσλεξία;
Όχι. Στη δυσλεξία το παιδί δυσκολεύεται στην αποκωδικοποίηση και στην ορθή ανάγνωση λέξεων. Στην υπερλεξία συμβαίνει το αντίθετο: η ανάγνωση λέξεων είναι πολύ δυνατή, ενώ η κατανόηση μπορεί να υστερεί. Τα δύο προφίλ μπορούν να ελεγχθούν ξεχωριστά από ειδικό.
Έχουν όλα τα παιδιά με αυτισμό υπερλεξία;
Όχι. Η υπερλεξία αφορά μόνο μια υποομάδα παιδιών με αυτισμό. Πολλά παιδιά του φάσματος διαβάζουν τυπικά, και κάποια δυσκολεύονται στην ίδια την ανάγνωση. Κάθε παιδί έχει δικό του προφίλ και χρειάζεται ατομική εκτίμηση και όχι γενίκευση.
Αν το παιδί μου διαβάζει νωρίς, σημαίνει ότι έχει αυτισμό;
Όχι απαραίτητα. Η πρώιμη ανάγνωση από μόνη της δεν αποτελεί ένδειξη αυτισμού. Αν όμως συνοδεύεται από δυσκολίες στην επικοινωνία, στην κοινωνική αλληλεπίδραση ή από περιορισμένα ενδιαφέροντα, αξίζει να ζητήσετε αξιολόγηση από ειδικό.
Πρέπει να περιορίσω την ανάγνωση για να δουλέψουμε την κατανόηση;
Όχι. Η ανάγνωση είναι δύναμη του παιδιού και συχνά πηγή χαράς. Στόχος είναι να προσθέσετε συζήτηση, εικόνες και ερωτήσεις γύρω από αυτά που διαβάζει, ώστε το νόημα να ακολουθεί την ευχέρεια, και όχι να την αντικαταστήσει.
Ποιος ειδικός αξιολογεί την κατανόηση κειμένου;
Συνήθως ο λογοθεραπευτής, που εκτιμά τη γλώσσα και την κατανόηση λόγου, σε συνεργασία με τον ειδικό παιδαγωγό και το σχολείο. Αν υπάρχουν και άλλες ανησυχίες, ο παιδοψυχίατρος ή ο αναπτυξιακός παιδίατρος βοηθά στη συνολική εικόνα.