Η αφήγηση, δηλαδή η ικανότητα να πει κανείς με σειρά και νόημα τι έγινε, είναι μια δεξιότητα που πολλά παιδιά με αυτισμό δυσκολεύονται να αναπτύξουν, ακόμη κι όταν έχουν καλό λεξιλόγιο. Η έρευνα δείχνει ότι η στοχευμένη εξάσκηση, από λογοθεραπευτή και στο σπίτι, μπορεί να βοηθήσει.
Τι είναι η αφήγηση και γιατί δυσκολεύει στον αυτισμό;
Όταν ρωτάτε «Τι έκανες σήμερα;» και παίρνετε απάντηση «Τίποτα» ή μια μεμονωμένη λέξη, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το παιδί δεν θέλει να μιλήσει. Για να αφηγηθεί κανείς πρέπει να θυμηθεί γεγονότα, να τα βάλει σε σειρά, να εξηγήσει ποιος ήταν εκεί, πού και πότε, να συνδέσει αιτίες και συνέπειες και να πει πώς ένιωσαν οι άνθρωποι. Όλα αυτά απαιτούν οργάνωση, κατανόηση των σκέψεων και των συναισθημάτων των άλλων και ευέλικτη χρήση της γλώσσας.
Η αφήγηση είναι επίσης η βάση για πολλά πράγματα στην καθημερινότητα: να εξηγήσει το παιδί ένα πρόβλημα που συνέβη στο σχολείο, να μοιραστεί μια εμπειρία με έναν φίλο, να πει στον γιατρό πού πονά, να καταλάβει μια ιστορία στο βιβλίο. Γι' αυτό αξίζει να την αντιμετωπίζετε ως δεξιότητα που διδάσκεται, όχι ως θέμα διάθεσης ή θέλησης.
Πώς μοιάζουν οι δυσκολίες αφήγησης στην πράξη;
Κάθε παιδί είναι διαφορετικό, αλλά συχνά οι γονείς παρατηρούν:
- Σύντομες απαντήσεις χωρίς λεπτομέρειες, ή πολύ λεπτομερή αφήγηση σε ένα θέμα ενδιαφέροντος που χάνει τον σκοπό της κουβέντας.
- Γεγονότα που λέγονται με λάθος σειρά ή χωρίς αρχή, μέση και τέλος.
- Έλλειψη πληροφοριών που ο ακροατής χρειάζεται, π.χ. «Εκείνος με χτύπησε» χωρίς να ξέρετε ποιος είναι «εκείνος».
- Λίγες αναφορές σε συναισθήματα, σκέψεις και κίνητρα («Ήταν στεναχωρημένος επειδή...»).
- Δυσκολία στο να επινοήσει ή να ξαναπεί μια ιστορία από ένα βιβλίο ή μια ταινία.
Αν παρατηρείτε αυτά τα στοιχεία, δεν σημαίνει ότι κάτι «πάει στραβά» με τον τρόπο που σας μιλά το παιδί. Δείχνουν ένα σημείο όπου χρειάζεται στήριξη.
Τι δείχνει η έρευνα για τη στήριξη της αφήγησης;
Οι μελέτες είναι μικρές, επομένως τα αποτελέσματα χρειάζονται προσοχή, αλλά δείχνουν μια συνεπή κατεύθυνση.
- Σε μελέτη του 2015 στο Journal of Speech, Language, and Hearing Research, πέντε παιδιά 8 έως 12 ετών με αυτισμό συμμετείχαν σε ατομικές συνεδρίες που εστίαζαν στη γλώσσα των σκέψεων και των συναισθημάτων και στις σχέσεις αιτίας και αποτελέσματος. Και τα πέντε βελτίωσαν την πολυπλοκότητα και τη δομή των ιστοριών τους και η βελτίωση διατηρήθηκε μετά το τέλος.
- Σε μια πιλοτική μελέτη με δέκα οικογένειες εφήβων και νέων 15 έως 25 ετών, οι γονείς παρακολούθησαν μια τρίωρη εκπαίδευση για το πώς συζητούν με το παιδί τους παρελθοντικές εμπειρίες. Ένα μήνα μετά την εκπαίδευση, οι νέοι της ομάδας παρέμβασης έδειξαν πιο ανεπτυγμένες αφηγήσεις, ενώ και οι γονείς έκριναν ότι η αφήγηση βελτιώθηκε.
Οι δύο μελέτες είχαν πολύ μικρό δείγμα και αφορούσαν παιδιά και νέους με σχετικά καλή γλωσσική ικανότητα. Δεν μπορούμε να υποσχεθούμε το ίδιο αποτέλεσμα για κάθε παιδί, όμως δείχνουν ότι ο τρόπος που μιλάμε μαζί τους έχει σημασία.
Πώς βοηθάτε το παιδί σας να αφηγείται στο σπίτι;
Οι τεχνικές που περιγράφονται στη μελέτη με τους γονείς είναι απλές και μπορείτε να τις δοκιμάσετε σε κάθε ηλικία, προσαρμοσμένες στο επίπεδο του παιδιού σας:
- Μιλήστε συχνά για το παρελθόν. Λίγα λεπτά καθημερινά, π.χ. στο τραπέζι ή πριν τον ύπνο, για κάτι που έγινε πρόσφατα.
- Δώστε χρόνο. Περιμένετε την απάντηση χωρίς να τη συμπληρώνετε εσείς. Η σιωπή μερικών δευτερολέπτων είναι χρήσιμη.
- Κάντε ανοιχτές ερωτήσεις με «ποιος, τι, πού, πότε, πώς, γιατί», και λιγότερες ερωτήσεις ναι/όχι.
- Ρωτήστε για τα συναισθήματα: «Πώς ένιωσες όταν έγινε αυτό;». Αν το παιδί δυσκολεύεται, προσφέρετε επιλογές: «Χαρούμενος ή ανήσυχος;».
- Ρωτήστε πώς τελείωσε η ιστορία, ώστε να δημιουργείται αρχή, μέση και τέλος.
- Επαναλάβετε σύντομα ό,τι είπε και προσθέστε ένα στοιχείο: «Πήγατε στην αυλή και έπεσε η μπάλα... και μετά;».
- Ακολουθήστε το παιδί, αλλά αν η κουβέντα γλιστρά συνεχώς στο ειδικό ενδιαφέρον, επιστρέψτε ήρεμα στην εμπειρία.
Βοηθήματα που κάνουν τη δουλειά πιο εύκολη
- Φωτογραφίες από την ημέρα, που λειτουργούν ως υπενθύμιση.
- Ένα απλό οπτικό σχήμα με τέσσερα κουτάκια: ποιος, πού, τι έγινε, πώς τελείωσε.
- Εικονογραφημένα βιβλία: ζητήστε από το παιδί να σας ξαναπεί την ιστορία με δικά του λόγια, εικόνα προς εικόνα.
- Μικρό ημερολόγιο ή σχέδιο της ημέρας, αν το παιδί προτιμά να ζωγραφίζει αντί να μιλά.
Αν το παιδί σας χρησιμοποιεί ελάχιστες λέξεις ή εναλλακτικά μέσα επικοινωνίας, μπορείτε να ξεκινήσετε με εικόνες και απλές φράσεις. Σχετικό υλικό θα βρείτε και στο άρθρο μας για τα εναλλακτικά μέσα επικοινωνίας.
Πότε χρειάζεται να ζητήσετε επαγγελματική βοήθεια;
Αν η δυσκολία επηρεάζει τη σχολική πρόοδο, τη φιλία ή την ικανότητα του παιδιού να εξηγεί τι χρειάζεται, ο λογοθεραπευτής μπορεί να αξιολογήσει τον λόγο και την αφήγηση και να στοχεύσει συγκεκριμένα στοιχεία, όπως η δομή της ιστορίας και η γλώσσα των συναισθημάτων. Μάθετε περισσότερα για τη λογοθεραπεία στο Atypical Center ή επικοινωνήστε μαζί μας για να συζητήσουμε τις ανάγκες του παιδιού σας.
Οι κοινωνικές ιστορίες είναι ένα διαφορετικό εργαλείο, γιατί εξηγούν στο παιδί μια κατάσταση. Δείτε το σχετικό άρθρο για τις κοινωνικές ιστορίες. Στην αφήγηση, αντίθετα, είναι το παιδί που φτιάχνει την ιστορία.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί το παιδί μου απαντά «δεν ξέρω» ή «τίποτα» όταν ρωτάω για τη μέρα του;
Η ερώτηση «Τι έκανες σήμερα;» είναι πολύ ανοιχτή και απαιτεί να θυμηθεί, να επιλέξει και να οργανώσει. Δοκιμάστε πιο συγκεκριμένες ερωτήσεις, όπως «Με ποιον έπαιξες στο διάλειμμα;», ή χρησιμοποιήστε φωτογραφίες και επιλογές.
Είναι φυσιολογικό να μην αφηγείται ένα παιδί με αυτισμό ό,τι του συνέβη;
Είναι συχνό. Η αφήγηση συνδέεται με την οργάνωση της πληροφορίας και την κατανόηση των σκέψεων και των συναισθημάτων των άλλων, που μπορεί να είναι πιο απαιτητικές στον αυτισμό. Η δυσκολία δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν θέλει να επικοινωνήσει και μπορεί να στηριχθεί.
Μπορούν οι γονείς να βελτιώσουν την αφήγηση του παιδιού;
Μια μικρή πιλοτική μελέτη έδειξε ότι γονείς που άλλαξαν τον τρόπο που συζητούν για παρελθοντικά γεγονότα, με ανοιχτές ερωτήσεις, χρόνο και ερωτήσεις για συναισθήματα, είχαν παιδιά με πιο ανεπτυγμένες αφηγήσεις. Χρειάζονται μεγαλύτερες μελέτες, αλλά η προσέγγιση είναι χαμηλού κινδύνου και δοκιμάζεται εύκολα.
Από ποια ηλικία μπορώ να ξεκινήσω;
Μπορείτε να ξεκινήσετε μόλις το παιδί έχει λίγες λέξεις ή φράσεις, με φωτογραφίες και απλές ερωτήσεις. Δεν υπάρχει ελάχιστη ηλικία: ο στόχος προσαρμόζεται στο επίπεδο του παιδιού, από «τι έγινε;» μέχρι ολόκληρη ιστορία.
Τι κάνω αν το παιδί μιλά μόνο για το ειδικό του ενδιαφέρον;
Αναγνωρίστε το ενδιαφέρον και ξαναγυρίστε ήρεμα στο θέμα: «Το είπες υπέροχα. Τώρα πες μου και τι έγινε στο μάθημα». Μπορείτε επίσης να χρησιμοποιήσετε το ενδιαφέρον ως αφορμή για εξάσκηση, π.χ. να φτιάξει μια ιστορία με τους αγαπημένους του ήρωες.