Πολλοί γονείς που ακολουθούν ήδη ένα πρόγραμμα θεραπειών για το παιδί τους με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) αναρωτιούνται: «Χρειαζόμαστε και παιδοψυχίατρο;» Η ερώτηση είναι εύλογη, και η απάντηση δεν είναι η ίδια για κάθε παιδί. Εξαρτάται από κάτι πολύ συγκεκριμένο: το αν υπάρχουν συνυπάρχουσες δυσκολίες που επηρεάζουν την πρόοδο και την καθημερινότητα.
Για να αποφασίσετε, βοηθά να καταλάβετε ακριβώς ποιος είναι ο ρόλος του παιδοψυχίατρου, σε τι διαφέρει από τους υπόλοιπους ειδικούς της ομάδας, και ποια σημάδια υποδηλώνουν ότι αξίζει να ζητήσετε αυτή την εκτίμηση.
Ο παιδοψυχίατρος δεν «θεραπεύει» τον αυτισμό
Αυτό είναι το πρώτο και πιο σημαντικό πράγμα που χρειάζεται να ξέρετε. Ο αυτισμός δεν είναι ψυχική ασθένεια και δεν αντιμετωπίζεται με φαρμακευτική αγωγή. Ο ρόλος του παιδοψυχίατρου είναι διαφορετικός: να εντοπίσει και να αξιολογήσει τις συνυπάρχουσες δυσκολίες που εμφανίζονται πολύ συχνά μαζί με τη ΔΑΦ και που, αν μείνουν αναξιολόγητες, μπορούν να δυσκολέψουν σημαντικά τη συμμετοχή του παιδιού στις θεραπείες και στην καθημερινή ζωή.
Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδικής και Εφηβικής Ψυχιατρικής (AACAP, 2014), η αξιολόγηση παιδιών με αυτισμό πρέπει να γίνεται από διεπιστημονική ομάδα που περιλαμβάνει ψυχολόγο, λογοθεραπευτή, εργοθεραπευτή και ειδικό παιδαγωγό. Ο παιδοψυχίατρος συμμετέχει ως ο ειδικός που αξιολογεί τις ψυχιατρικές συνυπάρχουσες διαταραχές και εκτιμά αν, πότε και για ποιο λόγο η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να βοηθήσει το παιδί να αξιοποιήσει καλύτερα τις παρεμβάσεις. Η φαρμακευτική αγωγή δεν αντικαθιστά ποτέ τις θεραπευτικές παρεμβάσεις, αλλά λειτουργεί αποκλειστικά ως συμπλήρωμά τους.
Ποιες είναι οι πιο συχνές συνυπάρχουσες δυσκολίες;
Μια συστηματική ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Neuroscience & Biobehavioral Reviews (2023) κατέγραψε ότι η συντριπτική πλειοψηφία των παιδιών με ΔΑΦ εμφανίζει τουλάχιστον μια συνυπάρχουσα κατάσταση. Οι πιο συχνές είναι:
- ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητα): Αφορά έως 40% των παιδιών με αυτισμό. Όταν ΔΕΠΥ και ΔΑΦ συνυπάρχουν, η ελλειμματική προσοχή και η παρορμητικότητα επιβαρύνουν επιπλέον τη συμμετοχή στη θεραπεία.
- Αγχώδεις διαταραχές: Αφορούν περίπου 40% των παιδιών και εφήβων με ΔΑΦ. Στα αυτιστικά παιδιά, το άγχος εκδηλώνεται συχνά με τρόπο που διαφέρει από τα νευροτυπικά παιδιά και χρειάζεται ειδική εκτίμηση.
- Διαταραχές ύπνου: Εμφανίζονται σε ποσοστό άνω του 40% και επηρεάζουν άμεσα τη συμπεριφορά και τη μάθηση κατά τη διάρκεια της ημέρας.
- Διαταραχές διάθεσης: Κατάθλιψη και έντονη ευερεθιστότητα εμφανίζονται πιο συχνά στην εφηβεία, ιδίως σε νέους με αυτισμό που έχουν επίγνωση των κοινωνικών τους δυσκολιών.
- Νοητική αναπηρία και αναπτυξιακή καθυστέρηση: Συνυπάρχουν σε σημαντικό ποσοστό παιδιών με ΔΑΦ και επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τον σχεδιασμό των παρεμβάσεων.
Πότε αξίζει να ζητήσετε εκτίμηση παιδοψυχίατρου;
Δεν χρειάζεται κάθε παιδί με ΔΑΦ να έχει παιδοψυχίατρο στην ομάδα του από την αρχή. Ωστόσο, υπάρχουν σαφή σημάδια που υποδηλώνουν ότι αυτή η εκτίμηση μπορεί να προσθέσει ουσιαστική αξία:
- Το παιδί εμφανίζει έντονο άγχος που δυσκολεύει την προσαρμογή στο σχολείο, σε νέες ρουτίνες ή σε κοινωνικές καταστάσεις.
- Η ελλειμματική προσοχή ή η παρορμητικότητα είναι τόσο έντονες που εμποδίζουν τη συμμετοχή σε θεραπευτικές δραστηριότητες ή στην τάξη.
- Εμφανίζονται ξαφνικές αλλαγές στη συμπεριφορά, όπως επιθετικότητα, αυτοτραυματισμός ή έντονη ευερεθιστότητα, που δεν εξηγούνται από αισθητηριακά ή περιβαλλοντικά αίτια.
- Το παιδί αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες ύπνου που επηρεάζουν σημαντικά τη λειτουργικότητά του κατά τη διάρκεια της ημέρας.
- Ο έφηβος με ΔΑΦ δείχνει σημάδια κατάθλιψης, αποσύρεται κοινωνικά σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι πριν, ή εκφράζει έντονα αρνητικά συναισθήματα για τον εαυτό του.
Στις περιπτώσεις αυτές, ο παιδοψυχίατρος δεν αντικαθιστά τους άλλους ειδικούς, αλλά συμπληρώνει την εικόνα και βοηθά το παιδί να ανταποκριθεί αποτελεσματικότερα σε όλες τις παρεμβάσεις.
Τι να περιμένετε από την πρώτη εκτίμηση
Μια αρχική εκτίμηση παιδοψυχίατρου για παιδί με ΔΑΦ περιλαμβάνει συνήθως λεπτομερές ιστορικό ανάπτυξης και συμπεριφοράς, με πληροφορίες από τους γονείς και, όπου είναι εφικτό, από το σχολείο. Ακολουθεί κλινική παρατήρηση του παιδιού, και σε ορισμένες περιπτώσεις εκτίμηση σωματικών παραγόντων που μπορεί να επιδεινώνουν τη συμπεριφορά, όπως δυσκολίες ύπνου ή ελλείψεις θρεπτικών στοιχείων. Στο τέλος της εκτίμησης, οι γονείς ενημερώνονται αναλυτικά για τα ευρήματα και συζητούν τα επόμενα βήματα.
Το AACAP ορίζει ρητά ότι η φαρμακευτική αγωγή στον αυτισμό πρέπει να χρησιμοποιείται με κρίση και να στοχεύει πάντα σε συγκεκριμένα συνυπάρχοντα συμπτώματα, και όχι στον αυτισμό ως τέτοιο. Αν κριθεί απαραίτητη, η απόφαση λαμβάνεται από κοινού με τους γονείς, με ρεαλιστικές προσδοκίες και με τακτική παρακολούθηση.
Ο παιδοψυχίατρος ως μέλος της ομάδας
Στην ιδανική περίπτωση, ο παιδοψυχίατρος επικοινωνεί με τον λογοθεραπευτή, τον εργοθεραπευτή, τον ψυχολόγο και τον ειδικό παιδαγωγό, ώστε η αντιμετώπιση των συνυπαρχουσών δυσκολιών να ενισχύει τα υπόλοιπα θεραπευτικά βήματα και όχι να τα ανταγωνίζεται. Αν δεν ξέρετε από πού να ξεκινήσετε, μια καλή αφετηρία είναι να το συζητήσετε με τους θεραπευτές που ήδη γνωρίζουν το παιδί σας: αυτοί έχουν την εικόνα από πρώτο χέρι και μπορούν να σας κατευθύνουν.
Η συμβουλευτική γονέων παίζει εξίσου σημαντικό ρόλο σε αυτό το στάδιο: οι γονείς χρειάζονται υποστήριξη για να κατανοήσουν τα νέα ευρήματα, να θέσουν προτεραιότητες και να διαχειριστούν τις αλλαγές στην καθημερινότητα που μπορεί να απαιτεί μια νέα παρέμβαση στο πρόγραμμα. Αν, επίσης, ο έφηβος με ΔΑΦ παρουσιάζει άγχος ή δυσκολίες διάθεσης, η ψυχοθεραπεία μπορεί να λειτουργεί παράλληλα με την ψυχιατρική εκτίμηση, ενισχύοντας τα αποτελέσματα.
Το ερώτημα «χρειάζεται ο παιδοψυχίατρος;» δεν έχει μια καθολική απάντηση. Αυτό που έχει σημασία είναι να μην αφήνονται συνυπάρχουσες δυσκολίες αναξιολόγητες, γιατί αυτές είναι που συχνά καθορίζουν το πόσο αποτελεσματικά μπορεί το παιδί να ωφεληθεί από όλες τις άλλες παρεμβάσεις.
Πηγές
- Volkmar et al. - AACAP Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Children and Adolescents with ASD, JAACAP (2014)
- Prevalence of co-occurring conditions in ASD: Systematic review and meta-analysis, Neuroscience & Biobehavioral Reviews (2023)
- The Importance of Early Psychological Assessment for Differential Diagnosis and Detection of Comorbidity in Children With ASD, Frontiers in Psychiatry (2021)