Η επιλογή είναι δεξιότητα που διδάσκεται, δεν υπάρχει πάντα από μόνη της. Στον αυτισμό βοηθά να προσφέρετε δύο ή τρεις σαφείς επιλογές, με εικόνες ή αντικείμενα, σε καθημερινές στιγμές. Έτσι το παιδί νιώθει περισσότερο έλεγχο και προετοιμασία, και συχνά μειώνεται η αντίσταση στις απαιτήσεις.
Γιατί η επιλογή έχει σημασία για το παιδί με αυτισμό;
Η καθημερινότητα ενός παιδιού είναι γεμάτη αποφάσεις που παίρνουν άλλοι: τι θα φορέσει, πότε θα φάει, πότε θα σταματήσει το παιχνίδι. Όταν το παιδί δυσκολεύεται να καταλάβει ή να προβλέψει, αυτό το αίσθημα έλλειψης ελέγχου μπορεί να εντείνει το άγχος και την άρνηση.
Οι πρακτικές οδηγίες που εξετάσαμε περιγράφουν την παροχή επιλογών ως προληπτική στρατηγική, που δίνει στο παιδί την αίσθηση ότι έχει λόγο και ότι ξέρει τι να περιμένει. Σημειώνουν επίσης ότι ορισμένα παιδιά χρειάζονται υποστήριξη για να μάθουν να επιλέγουν.
Η επιλογή έχει αξία και πέρα από τη συμπεριφορά. Η δυνατότητα να έχει κανείς λόγο στην καθημερινότητά του αποτελεί βασικό στοιχείο αυτονομίας, και αυτό χτίζεται από μικρή ηλικία.
Τι δείχνει η έρευνα για την παροχή επιλογών;
Η τεκμηρίωση είναι ενθαρρυντική αλλά περιορισμένη. Μικρές μελέτες με ένα παιδί έδειξαν μείωση της δύσκολης συμπεριφοράς όταν το παιδί μπορούσε να διαλέξει ανάμεσα σε δραστηριότητες, ιδιαίτερα όταν η συμπεριφορά σχετιζόταν με την αποφυγή μιας απαίτησης. Τέτοιες μελέτες όμως είναι υποδεικτικές και δεν αρκούν για γενικά συμπεράσματα.
Μια συστηματική ανασκόπηση για την επιλογή που προσφέρεται πριν από μια δραστηριότητα ή ως επιβράβευση καταλήγει ότι η προτίμηση για επιλογή διαφέρει από παιδί σε παιδί. Άλλα παιδιά προτιμούν επιλογή που οδηγεί σε κάτι πολύ αγαπημένο, και άλλα προτιμούν να επιλέγουν ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα. Μελέτη σύγκρισης προγραμμάτων με και χωρίς επιλογή έδειξε το ίδιο: δεν ταιριάζει το ίδιο σε όλα τα παιδιά.
Το συμπέρασμα για εσάς: δοκιμάστε, παρατηρήστε και προσαρμόστε στο δικό σας παιδί, αντί να υποθέσετε ότι περισσότερες επιλογές είναι πάντα καλύτερες.
Πώς διδάσκετε την επιλογή βήμα βήμα;
- Ξεκινήστε με δύο επιλογές. Δύο πράγματα που το παιδί γνωρίζει και συνήθως του αρέσουν, για παράδειγμα «μήλο ή μπανάνα;».
- Κάντε τις επιλογές ορατές. Κρατήστε τα αντικείμενα ή δείξτε εικόνες. Ο προφορικός λόγος και μόνος του μπορεί να είναι δύσκολος.
- Σεβαστείτε την επιλογή. Αν το παιδί δείξει ή πάρει κάτι, το παίρνει αμέσως. Έτσι μαθαίνει ότι η επιλογή έχει αποτέλεσμα. Αν δεν έχει καταλάβει τη σύνδεση επιλογής και αποτελέσματος, αυτό το βήμα χρειάζεται επανάληψη.
- Επιτρέψτε διάφορους τρόπους απάντησης. Δείξιμο, βλέμμα, εικόνα, χειρονομία ή λέξη. Για παιδιά που μιλούν λίγο, δείτε και τα εναλλακτικά μέσα επικοινωνίας.
- Αυξήστε σταδιακά. Όταν η δεξιότητα σταθεροποιηθεί, προσθέστε τρίτη επιλογή ή ανοιχτότερες ερωτήσεις.
Πού χωράνε οι επιλογές στην καθημερινότητα;
Οι πιο εύκολες στιγμές είναι εκείνες όπου το αποτέλεσμα δεν διαφέρει για εσάς, αλλά έχει σημασία για το παιδί:
- ποιο μπλουζάκι ή ποιο ποτήρι θα χρησιμοποιήσει
- με ποια σειρά θα κάνει δύο εργασίες (π.χ. πρώτα το μπάνιο ή πρώτα τα παιχνίδια)
- ποιο παιχνίδι ή βιβλίο θα πάρει στη βόλτα
- πού θα καθίσει για να κάνει τα μαθήματα
Μπορείτε να συνδυάσετε τις επιλογές με ένα οπτικό πρόγραμμα: το παιδί διαλέγει ποια δραστηριότητα έρχεται πρώτη, ενώ το σύνολο της ρουτίνας παραμένει σταθερό και προβλέψιμο.
Πότε η επιλογή δεν βοηθά ή δυσκολεύει;
- Όταν οι επιλογές είναι πολλές. Πολλές εναλλακτικές μπορούν να μπερδέψουν. Μείνετε σε δύο ή τρεις.
- Όταν δεν υπάρχει πραγματική επιλογή. Αν το «θέλεις να πλύνεις τα δόντια;» έχει μόνο ένα αποδεκτό «ναι», είναι καλύτερα να πείτε «πρώτα δόντια, μετά παραμύθι» και να προσφέρετε επιλογή μόνο σε ό,τι μπορεί να αλλάξει.
- Όταν η επιλογή απαιτεί κοινωνική εικασία. Ανασκόπηση για τη λήψη αποφάσεων στον αυτισμό αναφέρει ότι σε επιλογές που χρειάζονται αυτοκριτική ή εκτίμηση των άλλων, οι αυτιστικοί συμμετέχοντες χρειάζονταν περισσότερο χρόνο ή απέφευγαν να επιλέξουν. Προτιμήστε συγκεκριμένες, ορατές επιλογές.
- Όταν το παιδί είναι ήδη σε έντονη δυσφορία. Εκείνη τη στιγμή η μείωση ερεθισμάτων προηγείται. Δείτε τον οδηγό για τα meltdown και shutdown.
Αν το παιδί αδυνατεί σταθερά να επιλέξει ή οι επιλογές οδηγούν συνεχώς σε αναστάτωση, αξίζει να το συζητήσετε με τους θεραπευτές του, ώστε να προσαρμοστεί η προσέγγιση στις ανάγκες του.
Συχνές ερωτήσεις
Πρέπει να δίνω επιλογές σε κάθε απαίτηση;
Όχι. Ορισμένα πράγματα δεν είναι διαπραγματεύσιμα, όπως η ασφάλεια ή η υγιεινή. Κρατήστε τον κανόνα σταθερό και δώστε επιλογή σε ό,τι μπορεί να αλλάξει, για παράδειγμα τη σειρά, το υλικό ή τον τρόπο.
Το παιδί μου δεν μιλάει. Μπορεί να επιλέγει;
Ναι. Η επιλογή δεν χρειάζεται λόγο. Μπορεί να γίνει με δείξιμο, βλέμμα, αντικείμενα, εικόνες ή συσκευή επικοινωνίας. Σημασία έχει να ανταποκρίνεστε άμεσα, ώστε το παιδί να καταλαβαίνει ότι η επιλογή του έχει αποτέλεσμα.
Επιλέγει πάντα το ίδιο. Τι κάνω;
Είναι συχνό, γιατί το γνώριμο είναι ασφαλές. Συνεχίστε να σέβεστε την επιλογή, και ανά διαστήματα προσθέστε μία νέα εναλλακτική δίπλα στην αγαπημένη, χωρίς πίεση να τη δοκιμάσει.
Πόσες επιλογές είναι σωστό να προσφέρω;
Συνήθως ξεκινάτε με δύο, και αργότερα μπορείτε να φτάσετε σε τρεις ή περισσότερες. Η σωστή ποσότητα εξαρτάται από το παιδί: παρατηρήστε αν μένει ήρεμο ή αν χάνεται και αρνείται.
Η επιλογή αρκεί για να σταματήσουν οι αρνήσεις;
Όχι από μόνη της. Μπορεί να βοηθήσει, ιδιαίτερα όταν η άρνηση συνδέεται με την αποφυγή μιας απαίτησης, αλλά η έρευνα είναι περιορισμένη και τα παιδιά διαφέρουν. Λειτουργεί καλύτερα μαζί με προβλεψιμότητα, οπτική υποστήριξη και θετική ενίσχυση.