Στους εφήβους ο αυτισμός δεν διαφέρει ουσιαστικά από την παιδική ηλικία: δυσκολία στην κοινωνική επικοινωνία, ανάγκη για ρουτίνα, αισθητηριακές ιδιαιτερότητες και έντονα ενδιαφέροντα. Συχνά όμως γίνεται πιο ορατός τώρα, επειδή οι απαιτήσεις του σχολείου και των σχέσεων αυξάνονται. Αν υποψιάζεστε κάτι, μπορείτε να ζητήσετε αξιολόγηση και σε αυτή την ηλικία.
Γιατί ο αυτισμός μπορεί να περάσει απαρατήρητος μέχρι την εφηβεία;
Δεν είναι ασυνήθιστο να μην υπάρξει διάγνωση στην παιδική ηλικία. Οι λόγοι που περιγράφονται συνήθως είναι οι εξής:
- Καλές γλωσσικές ή σχολικές δεξιότητες. Ένα παιδί που μιλά καλά και τα πάει καλά στα μαθήματα μπορεί να «κρύβει» τις δυσκολίες του.
- Αυξημένες απαιτήσεις. Το δημοτικό πολλές φορές ήταν διαχειρίσιμο, ενώ η μετάβαση στο γυμνάσιο ή το λύκειο φέρνει περισσότερους καθηγητές, αλλαγές αιθουσών και πιο σύνθετες φιλίες.
- Συγκάλυψη (masking). Πολλοί έφηβοι, ιδιαίτερα κορίτσια, μαθαίνουν να αντιγράφουν τους συνομηλίκους και να προβάρουν συζητήσεις. Μια συστηματική ανασκόπηση της έρευνας συνδέει τη συγκάλυψη με αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία. Για τη σχέση της με την ηλικία διάγνωσης, οι συγγραφείς μιλούν για πιθανή αμφίδρομη σχέση, όχι για αποδεδειγμένη αιτία.
- Σύγχυση με άλλες δυσκολίες. Τα σημάδια μπορούν να ερμηνευτούν ως άγχος, κατάθλιψη, ΔΕΠΥ ή απλώς «χαρακτήρας».
Για το πώς η συγκάλυψη επηρεάζει τα κορίτσια, διαβάστε και το άρθρο μας για την καθυστερημένη διάγνωση στα κορίτσια.
Ποια σημάδια αξίζει να προσέξετε στον έφηβο;
Κανένα σημάδι από μόνο του δεν αποδεικνύει κάτι. Αυτό που μετράει είναι ένα μοτίβο που επιμένει στον χρόνο και επηρεάζει την καθημερινότητα.
Επικοινωνία
- Πολύ βαθιά γνώση και έντονη ενασχόληση με συγκεκριμένα θέματα.
- Επίσημος ή ασυνήθιστος τρόπος ομιλίας.
- Κυριολεκτική ερμηνεία του λόγου.
- Δυσκολία στη βλεμματική επαφή και στην εναλλαγή σειράς στη συζήτηση.
Κοινωνικές σχέσεις
- Μεγαλύτερη άνεση με ενήλικες ή με μικρότερα παιδιά παρά με συνομηλίκους.
- Προτίμηση σε δομημένες ή μοναχικές δραστηριότητες.
- Δυσκολία να «διαβάσει» τα κοινωνικά σήματα και να κρατήσει φιλίες.
Ρουτίνα και αισθητηριακά θέματα
- Έντονη εξάρτηση από σταθερή ρουτίνα και δυσφορία όταν αλλάζουν τα σχέδια.
- Ιδιαίτερος τρόπος οργάνωσης των προσωπικών αντικειμένων.
- Αυξημένη ή μειωμένη ευαισθησία σε ήχους, φως, αφή ή γεύσεις.
- Επαναληπτικές κινήσεις που καθησυχάζουν, το γνωστό stimming.
Τι άλλο μπορεί να δείχνει ότι κάτι δεν πάει καλά;
Πολλές φορές το πρώτο σήμα δεν είναι ένα χαρακτηριστικό του αυτισμού, αλλά η κούραση που προκαλεί η προσπάθεια προσαρμογής. Προσέξτε:
- εκρήξεις ή εξάντληση μετά το σχολείο, ενώ μέσα στην τάξη όλα φαίνονται «εντάξει»,
- αυξανόμενο άγχος, στενοχώρια ή απομόνωση,
- άρνηση να πάει στο σχολείο,
- απώλεια δεξιοτήτων ή ενέργειας για δραστηριότητες που άρεσαν.
Η παρατεταμένη συγκάλυψη μπορεί να οδηγήσει σε εξάντληση. Δείτε περισσότερα στο άρθρο μας για το αυτιστικό burnout.
Πώς μιλάτε στον έφηβο και ποια είναι τα επόμενα βήματα;
- Ανοίξτε τη συζήτηση ήρεμα. Επιλέξτε μια στιγμή χωρίς πίεση, κάντε ανοιχτές ερωτήσεις και αφήστε τον έφηβο να καθορίσει τον ρυθμό. Μιλήστε για όσα παρατηρείτε χωρίς κριτική.
- Καταγράψτε παραδείγματα. Σημειώστε συγκεκριμένες καταστάσεις, από πότε εμφανίζονται και πού. Βοηθούν πολύ τον ειδικό.
- Ζητήστε αξιολόγηση. Μια διάγνωση μπορεί να βοηθήσει στην αυτογνωσία, στη σύνδεση με άλλους και στην πρόσβαση σε σχολικές προσαρμογές και υποστήριξη. Ξεκινήστε από παιδοψυχίατρο ή αναπτυξιακή ομάδα, ώστε να εξεταστούν και πιθανές συνυπάρχουσες δυσκολίες.
- Μιλήστε με το σχολείο. Ρωτήστε για εύλογες προσαρμογές και για τη στήριξη από τον σύμβουλο του σχολείου.
- Μην περιμένετε τη διάγνωση για στήριξη. Η εκπαίδευση δεξιοτήτων, οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων και η ψυχοεκπαίδευση μπορούν να βοηθήσουν ήδη από τώρα.
Αν θέλετε να συζητήσετε τι ταιριάζει στο παιδί σας, μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μας. Σε κάθε περίπτωση, η εικόνα του κάθε εφήβου είναι διαφορετική και χρειάζεται εξατομικευμένη αξιολόγηση από ειδικό.
Συχνές ερωτήσεις
Μπορεί ο αυτισμός να διαγνωστεί για πρώτη φορά στην εφηβεία;
Ναι. Όταν οι δυσκολίες αντισταθμίζονται από καλές γλωσσικές ή σχολικές δεξιότητες, ή όταν ο έφηβος συγκαλύπτει τα χαρακτηριστικά του, η διάγνωση μπορεί να γίνει αργότερα. Οι αυξημένες απαιτήσεις του γυμνασίου συχνά κάνουν τις δυσκολίες πιο ορατές.
Πώς ξεχωρίζει ο αυτισμός από το άγχος ή τη συνηθισμένη εφηβική ντροπαλότητα;
Η ντροπή και το άγχος μπορεί να συνυπάρχουν με τον αυτισμό ή να τον μιμούνται. Ο αυτισμός περιλαμβάνει επίμονο μοτίβο: δυσκολία στην κοινωνική επικοινωνία, ανάγκη για ρουτίνα και αισθητηριακές ιδιαιτερότητες, από μικρή ηλικία. Τη διάκριση την κάνει ο ειδικός μέσω αξιολόγησης.
Είναι πολύ αργά για διάγνωση σε έφηβο;
Όχι. Η διάγνωση μπορεί να βοηθήσει τον έφηβο να κατανοήσει τον εαυτό του και να ανοίξει τον δρόμο σε σχολικές προσαρμογές και στήριξη. Δεν υπάρχει ηλικιακό όριο για να ζητήσετε αξιολόγηση.
Τι κάνω αν ο έφηβος αρνείται ότι έχει κάποια δυσκολία;
Μην πιέσετε. Ξεκινήστε από τα πράγματα που τον δυσκολεύουν, όπως η κούραση ή οι θόρυβοι, αντί για ετικέτες. Εξηγήστε ότι η αξιολόγηση είναι ένας τρόπος να κατανοηθούν οι ανάγκες του και όχι να κριθεί ή να αλλάξει.
Ποιος κάνει τη διάγνωση σε έφηβο;
Συνήθως παιδοψυχίατρος ή διεπιστημονική αναπτυξιακή ομάδα, με συνέντευξη, παρατήρηση και ιστορικό από τους γονείς. Η αξιολόγηση εξετάζει και συνυπάρχουσες δυσκολίες, όπως άγχος, κατάθλιψη ή ΔΕΠΥ.