Το παιδί με αυτισμό μπορεί να αντιδρά έντονα όταν χάνει, επειδή η σκέψη του συχνά είναι πιο άκαμπτη, το αποτέλεσμα του φαίνεται ολοκληρωτικό και η συναισθηματική ρύθμιση είναι δύσκολη. Βοηθά να συζητάτε το παιχνίδι πριν ξεκινήσει, να εξασκείστε σε παιχνίδια τύχης και να διδάσκετε μια σύντομη φράση για το χάσιμο.
Πολλοί γονείς το ζουν με τον ίδιο τρόπο: ένα επιτραπέζιο που ξεκινά χαρούμενα και τελειώνει με δάκρυα, φωνές ή ανατροπή του ταμπλό. Αυτό δεν σημαίνει ότι το παιδί «δεν ξέρει να χάνει από κακία». Σημαίνει ότι χρειάζεται εξάσκηση σε κάτι που για εκείνο είναι πραγματικά δύσκολο.
Γιατί το χάσιμο δυσκολεύει τόσο πολύ το παιδί με αυτισμό;
Συνήθως συμβαίνουν περισσότερα από ένα πράγματα μαζί:
- Άκαμπτη σκέψη. Η γνωστική ευελιξία, δηλαδή η ικανότητα να αλλάζουμε οπτική ή στρατηγική όταν κάτι δεν πάει όπως περιμέναμε, είναι συχνά πιο δύσκολη στον αυτισμό. Ο Οργανισμός Έρευνας για τον Αυτισμό (OAR) τονίζει ότι αυτό δεν σχετίζεται με τη νοημοσύνη. Αν το «σωστό» αποτέλεσμα είναι μόνο η νίκη, η ήττα μοιάζει με λάθος του κόσμου.
- Όλα ή τίποτα. Ο τελικός βαθμός μοιάζει να μετράει περισσότερο από τη διασκέδαση. Το παιδί δυσκολεύεται να δει ότι μπορεί να περάσει καλά και να χάσει ταυτόχρονα.
- Δυσκολία να δει την οπτική του άλλου. Η χαρά του νικητή ή η σκέψη «κάποιος πρέπει να χάσει» δεν είναι πάντα αυτονόητες.
- Έντονα συναισθήματα που ξεπερνούν τις δεξιότητες ρύθμισης. Η αντίδραση μπορεί να μοιάζει με ξέσπασμα, ενώ στην πραγματικότητα είναι υπερφόρτωση.
- Λίγη εμπειρία. Αν, από καλή πρόθεση, το παιδί «κερδίζει πάντα», δεν έχει ευκαιρίες να εξασκηθεί στην ήττα.
Αν οι αντιδράσεις φτάνουν σε πλήρη κατάρρευση, δείτε και τον οδηγό μας για το meltdown και το shutdown στον αυτισμό.
Τι κάνετε πριν από το παιχνίδι;
Η προετοιμασία συχνά μετράει περισσότερο από ό,τι κάνετε μετά το ξέσπασμα. Η Εθνική Αυτιστική Εταιρεία του Ηνωμένου Βασιλείου προτείνει να συζητάτε το παιχνίδι πριν αρχίσει, εξηγώντας ότι υπάρχει νικητής και χαμένος και ότι κάποιος πρέπει να χάσει.
- Ελέγξτε τι εννοεί το παιδί «παιχνίδι». Βεβαιωθείτε ότι ξέρει πως τα περισσότερα παιχνίδια έχουν νικητή.
- Πείτε τους κανόνες και το τέλος. Πόσους γύρους θα παίξετε, πότε τελειώνει, τι γίνεται μετά. Ένα οπτικό σχεδιάγραμμα βοηθά.
- Δώστε μια έτοιμη φράση. Για παράδειγμα «Μπράβο, κέρδισες» ή «Παίζουμε ξανά;». Εξασκηθείτε σε ήρεμη στιγμή.
- Επιλέξτε σωστή στιγμή. Όχι όταν το παιδί είναι κουρασμένο ή απορροφημένο σε αγαπημένη δραστηριότητα.
Οι κοινωνικές ιστορίες μπορούν να αποτυπώσουν αυτά τα βήματα με απλά λόγια και εικόνες.
Πώς εξασκείται η ήττα σταδιακά;
Η λογική είναι να ξεκινήσετε από χαμηλό ρίσκο και να ανεβαίνετε.
- Ξεκινήστε με παιχνίδια τύχης. Σε παιχνίδια όπως το φιδάκι ή η ξερή, η ήττα είναι λιγότερο προσωπική από ό,τι σε παιχνίδια δεξιότητας. Μετά περνάτε σταδιακά σε παιχνίδια στρατηγικής.
- Κάντε τη ρουτίνα προβλέψιμη. Τα επιτραπέζια με σαφές τέλος και ορατές σειρές (ζάρι, πούλια) βοηθούν, όπως αναφέρει και η Raising Children Network για το δομημένο παιχνίδι.
- Δείξτε εσείς πώς είναι να χάνεις. Πείτε φωναχτά «Α, έχασα, λίγο στεναχωριέμαι, αλλά ήταν ωραίο παιχνίδι» και δείξτε πώς διορθώνεται ένα λάθος.
- Δώστε σημασία στην προσπάθεια. Επαινέστε το πώς έπαιξε, όχι μόνο το αποτέλεσμα.
- Μην κερδίζει πάντα. Ούτε όμως να χάνει διαρκώς: ρυθμίστε τη δόση ανάλογα με το πώς αντέχει εκείνη την περίοδο.
Τι κάνετε όταν το παιδί ξεσπάσει;
- Μείνετε ήρεμοι και μιλήστε λίγο και απλά. Δεν είναι η στιγμή για διδαχή.
- Δώστε χώρο ή μια κάρτα που λέει «χρειάζομαι διάλειμμα», ώστε να σας το πει χωρίς λόγια.
- Όταν ηρεμήσει, συζητήστε τι έγινε με γεγονότα και όχι με κατηγόριες. Βοηθά να το ζωγραφίσετε με συννεφάκια σκέψης και λόγου.
- Επαινέστε κάθε μικρή βελτίωση, όπως το «έχασα, αλλά δεν χτύπησα».
Η συναισθηματική αυτορρύθμιση χτίζεται σταδιακά, και η ήττα στο παιχνίδι είναι μια ασφαλής ευκαιρία για εξάσκηση.
Πότε χρειάζεται επιπλέον στήριξη;
Αν οι αντιδράσεις είναι πολύ έντονες ή επικίνδυνες, αν το παιδί αποφεύγει κάθε παιχνίδι με άλλα παιδιά ή αν επηρεάζεται η φιλία και το σχολείο, αξίζει να μιλήσετε με την ομάδα που το παρακολουθεί. Ένας ειδικός μπορεί να δει τι ακριβώς δυσκολεύει και να προσαρμόσει τη στήριξη στο δικό σας παιδί.
Συχνές ερωτήσεις
Πρέπει να αφήνω το παιδί μου να κερδίζει για να μην στεναχωριέται;
Όχι πάντα. Αν κερδίζει διαρκώς, δεν εξασκείται στην ήττα και η πρώτη πραγματική απώλεια, για παράδειγμα με συμμαθητές, θα είναι πιο σκληρή. Ρυθμίστε τη δόση: ορισμένες φορές κερδίζει, άλλες χάνει, πάντα με προετοιμασία.
Γιατί χτυπάει ή πετάει τα κομμάτια όταν χάνει;
Συνήθως είναι υπερφόρτωση και όχι σκόπιμη κακή συμπεριφορά. Το συναίσθημα ξεπερνά τις δεξιότητες ρύθμισης που έχει. Βοηθά ο σαφής κανόνας για το τι κάνουμε όταν στεναχωριόμαστε και η εξάσκηση σε ήρεμες στιγμές.
Από ποια παιχνίδια να ξεκινήσουμε;
Από παιχνίδια τύχης με σαφές τέλος, όπως φιδάκι, ξερή ή ζάρια. Η ήττα εκεί είναι λιγότερο προσωπική. Όταν το παιδί τα βγάζει πέρα, προσθέτετε σταδιακά παιχνίδια δεξιότητας ή στρατηγικής.
Τι φράση να του διδάξω;
Μια σύντομη, οικεία φράση, όπως «Μπράβο, κέρδισες» ή «Θέλω να ξαναπαίξουμε». Εξασκηθείτε πρώτα σε ρόλους, με παιχνίδια ή κούκλες, ώστε να τη θυμάται όταν νιώσει στεναχώρια.
Η αντίδραση θα περάσει με την ηλικία;
Πολλά παιδιά βελτιώνονται με την εξάσκηση και την ωρίμανση, αλλά η πορεία διαφέρει από παιδί σε παιδί. Η συστηματική προετοιμασία και η σταδιακή έκθεση βοηθούν περισσότερο από την αναμονή.