Η αυτοσυνηγορία είναι η ικανότητα του εφήβου να καταλαβαίνει τι χρειάζεται, να το λέει με κατάλληλο τρόπο και να συμμετέχει στις αποφάσεις που τον αφορούν. Δεν εμφανίζεται από μόνη της: διδάσκεται σταδιακά, με μικρές επιλογές, εξάσκηση σε πραγματικές καταστάσεις και σταδιακή μεταφορά ευθύνης από τον γονιό στον έφηβο.
Τι είναι η αυτοσυνηγορία και γιατί έχει σημασία στην εφηβεία;
Όσο το παιδί μικρό, οι γονείς και οι θεραπευτές μιλούν για λογαριασμό του. Στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή αυτό σταδιακά αλλάζει: στο σχολείο, στη δουλειά, στον γιατρό, κάποιος πρέπει να μπορεί να πει «χρειάζομαι περισσότερο χρόνο», «ο θόρυβος με δυσκολεύει» ή «δεν κατάλαβα». Για πολλούς αυτιστικούς εφήβους αυτό δεν είναι αυτονόητο, γιατί η αναγνώριση των δικών τους αναγκών και η διατύπωσή τους προς τους άλλους απαιτεί δεξιότητες που χρειάζονται εξάσκηση.
Η αυτοσυνηγορία περιλαμβάνει τέσσερα βήματα:
- Αυτογνωσία: τι μου αρέσει, τι με δυσκολεύει, τι με βοηθά.
- Γνώση των δικαιωμάτων και των προσαρμογών που υπάρχουν.
- Επικοινωνία: πώς, πότε και σε ποιον το λέω.
- Επιλογή και απόφαση: τι θέλω να γίνει.
Από πού ξεκινάτε στην πράξη;
Ξεκινήστε μικρά και νωρίς. Οι οδηγοί γονέων, όπως ο οδηγός του ASERT, προτείνουν να αρχίσει η εξάσκηση με απλές επιλογές στην καθημερινότητα, όπως το φαγητό ή η δραστηριότητα του απογεύματος, ώστε ο έφηβος να συνηθίσει ότι η γνώμη του μετρά.
- Δώστε πραγματικές επιλογές με δύο ή τρεις επιλογές, και σεβαστείτε την απάντηση.
- Βοηθήστε τον να ονομάσει τις ανάγκες του: «Μου πειράζει ο ήχος της σχολικής καμπάνας», «Χρειάζομαι διάλειμμα μετά το μάθημα». Οι οπτικές κάρτες βοηθούν όσους δυσκολεύονται με τον προφορικό λόγο.
- Γράψτε μαζί έτοιμες φράσεις («Μπορείτε να το επαναλάβετε πιο αργά;») και εξασκηθείτε σε παιχνίδι ρόλων.
- Κάντε debrief μετά: ρωτήστε πώς νομίζει ότι πήγε και αναγνωρίστε την προσπάθεια, ακόμη κι αν δεν πήγε τέλεια.
Πώς εξασκείται σε πραγματικές καταστάσεις;
Οι δεξιότητες γενικεύονται μόνο όταν εξασκούνται σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Αφήστε τον να παραγγείλει μόνος στο καφέ, να ρωτήσει έναν υπάλληλο ή να τηλεφωνήσει για ένα ραντεβού με τη δική σας υποστήριξη στην αρχή. Καθώς ο έφηβος αποκτά ασφάλεια, αποσύρεστε σταδιακά.
Οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων προσφέρουν ένα ασφαλές πλαίσιο για να δοκιμάσει να ζητήσει βοήθεια, να πει «όχι» ή να εξηγήσει μια δυσκολία σε συνομηλίκους. Μπορείτε να δείτε και τις σχετικές ομάδες στο κέντρο μας.
Πώς εμπλέκεται ο έφηβος στις αποφάσεις του σχολείου;
Οι οδηγοί γονέων συμφωνούν ότι ο έφηβος ωφελείται όταν συμμετέχει, ανάλογα με τις δυνατότητές του, στις συναντήσεις που αφορούν την υποστήριξή του: να ακούει τι συζητιέται και να λέει τη γνώμη του. Προετοιμάστε τον πριν από τη συνάντηση, γράψτε μαζί 2 ή 3 σημεία που θέλει να πει και αναθέστε του έναν μικρό ρόλο. Περισσότερα για τη συνεργασία με το σχολείο θα βρείτε στο άρθρο για τη συνεργασία γονέα και σχολείου.
Τι δείχνει η έρευνα;
Μια συστηματική ανασκόπηση του 2025 εξέτασε παρεμβάσεις αυτοπροσδιορισμού για αυτιστικούς νέους 15 έως 25 ετών: βρήκε 27 άρθρα που αξιολογούσαν 19 διαφορετικές παρεμβάσεις και ενδείξεις, σε αρχικό στάδιο, ότι προγράμματα που εφαρμόζονται σε πραγματικά περιβάλλοντα μπορούν να βελτιώσουν τον αυτοπροσδιορισμό. Οι συγγραφείς τονίζουν ότι χρειάζεται περισσότερη έρευνα. Με άλλα λόγια, η κατεύθυνση είναι ελπιδοφόρα, αλλά δεν υπάρχει μία «καλύτερη» μέθοδος που να ταιριάζει σε όλους.
Πώς συνδέεται με τη μετάβαση στην ενήλικη ζωή;
Η αυτοσυνηγορία είναι θεμέλιο για όσα αναφέρονται στο άρθρο για τη μετάβαση στην ενήλικη ζωή: σπουδές, εργασία, υγεία, κατοικία. Όσο νωρίτερα ο έφηβος εξασκείται, τόσο λιγότερο εξαρτάται από τρίτους όταν οι ευκαιρίες και οι απαιτήσεις μεγαλώνουν. Αν χρειάζεστε καθοδήγηση για το πώς θα μεταφέρετε σταδιακά την ευθύνη, μπορείτε να μιλήσετε με την ομάδα μας μέσω της συμβουλευτικής γονέων.
Συχνές ερωτήσεις
Από ποια ηλικία ξεκινά η εκπαίδευση στην αυτοσυνηγορία;
Ξεκινά πολύ νωρίτερα από την εφηβεία, με απλές επιλογές στην καθημερινότητα. Στην εφηβεία προστίθενται η ονομασία των αναγκών, η εξάσκηση σε ρόλους και η συμμετοχή σε αποφάσεις. Δεν υπάρχει ηλικία «πολύ αργά»: οι δεξιότητες μπορούν να χτιστούν και σε νεαρούς ενήλικες.
Τι κάνω αν ο έφηβός μου δεν μιλά ή μιλά ελάχιστα;
Η αυτοσυνηγορία δεν εξαρτάται από τον προφορικό λόγο. Μπορεί να γίνει με κάρτες, εικόνες, γραπτά μηνύματα ή συσκευή εναλλακτικής επικοινωνίας. Σημασία έχει να υπάρχει τρόπος να εκφράζει επιλογές, ανάγκες και διαφωνία και να τον σεβόμαστε.
Πώς ξέρω ότι ο έφηβος είναι έτοιμος να αναλάβει περισσότερα;
Δείτε αν ζητά ή δέχεται μικρές ευθύνες και αν επιχειρεί να εκφράσει μια ανάγκη, έστω και ατελώς. Αναλάβετε σταδιακά λιγότερο ρόλο, ένα βήμα τη φορά, και επιστρέψτε σε περισσότερη υποστήριξη όταν η κατάσταση είναι νέα ή αγχωτική.
Τι γίνεται αν ζητά κάτι που δεν μπορούμε να του δώσουμε;
Η αυτοσυνηγορία δεν σημαίνει ότι κάθε αίτημα γίνεται δεκτό, αλλά ότι ακούγεται και συζητιέται. Εξηγήστε τον λόγο της άρνησης, προσφέρετε εναλλακτική όπου γίνεται και δείξτε ότι το να λέει κανείς τι θέλει είναι χρήσιμο, ακόμη και όταν το αποτέλεσμα δεν είναι το επιθυμητό.
Μπορεί η αυτοσυνηγορία να μειώσει το άγχος του εφήβου;
Συχνά βοηθά, γιατί όταν ο έφηβος μπορεί να ζητήσει διάλειμμα, διευκρίνιση ή προσαρμογή, νιώθει μεγαλύτερο έλεγχο στο περιβάλλον του. Δεν υποκαθιστά όμως την ειδική υποστήριξη, αν το άγχος είναι έντονο και επηρεάζει την καθημερινότητα.