Το τηλεφώνημα δυσκολεύει πολλούς εφήβους με αυτισμό, γιατί δεν έχει εκφράσεις προσώπου ή χειρονομίες, ζητά άμεση απάντηση και δεν προβλέπεται εύκολα. Η δεξιότητα διδάσκεται σταδιακά: με σύντομες κλήσεις προς οικεία πρόσωπα, οπτικό σενάριο, εξάσκηση με παιχνίδι ρόλων και θετική ανατροφοδότηση.
Σε μια εποχή που κυριαρχούν τα μηνύματα, ίσως αναρωτιέστε αν αξίζει τον κόπο. Αξίζει, γιατί ένα τηλεφώνημα χρειάζεται στο ραντεβού με τον γιατρό, στη δουλειά, αλλά και σε μια έκτακτη ανάγκη. Η μη λεκτική επικοινωνία δεν αποκλείεται, όμως η ευκαιρία να δοκιμάσει ο νέος τη φωνητική κλήση με στήριξη τον προστατεύει από την αποφυγή που μεγαλώνει με τα χρόνια.
Γιατί το τηλέφωνο δυσκολεύει περισσότερο από τη συζήτηση πρόσωπο με πρόσωπο;
Στο τηλέφωνο λείπουν πολλά στοιχεία που βοηθούν να καταλάβουμε τον άλλον. Ο έφηβος καλείται να τα αναπληρώσει μόνο με τη φωνή.
- Χωρίς οπτικές ενδείξεις: δεν βλέπει το πρόσωπο, ούτε πότε ο άλλος θέλει να μιλήσει ή να τελειώσει.
- Γρήγορη επεξεργασία: οι παύσεις μοιάζουν με «νεκρό χρόνο» και η απάντηση πρέπει να έρθει αμέσως.
- Απρόβλεπτο περιεχόμενο: δεν ξέρει ποιος θα απαντήσει ούτε τι θα ρωτήσει.
- Ηχητική ποιότητα: η φωνή μέσα από το ακουστικό μπορεί να ακούγεται παραμορφωμένη, κάτι που ενοχλεί όσους έχουν αισθητηριακή ευαισθησία.
Άρα η αποφυγή συχνά δεν είναι «αδιαφορία» ή «τεμπελιά». Είναι άγχος μπροστά σε μια απαιτητική κατάσταση. Αν το άγχος είναι έντονο, διαβάστε και το άρθρο μας για το άγχος στον αυτισμό.
Από πού ξεκινάτε;
Οι ειδικοί της Association for Science in Autism Treatment προτείνουν να παρατηρήσετε πρώτα τι κάνει ήδη ο νέος στις κλήσεις του και να ξεκινήσετε από δεξιότητες που έχει εν μέρει, όχι από τις πιο δύσκολες. Μικρά, συγκεκριμένα βήματα λειτουργούν καλύτερα από έναν γενικό στόχο «να μιλάει στο τηλέφωνο». Ενδεικτικοί στόχοι:
- να απαντά και να λέει «Εμπρός, είμαι ο/η ...»
- να ξεκινά και να κλείνει μια κλήση ευγενικά
- να δίνει ένα μήνυμα σε κάποιον άλλον
- να ρωτά «Μπορείς να το επαναλάβεις;» όταν δεν καταλαβαίνει
- να ξέρει ποιες κλήσεις απαντά και ποιες όχι όταν είναι μόνος
Πώς γίνεται η εξάσκηση βήμα βήμα;
- Επιλέξτε οικείο συνομιλητή. Ένας παππούς, μια θεία ή ένας φίλος που ο έφηβος συμπαθεί. Ενημερώστε τον για τον στόχο, ώστε να περιμένει την απάντηση και να επιβραβεύει την προσπάθεια.
- Κρατήστε τις κλήσεις σύντομες και συχνές, και τελειώστε πάντα σε θετικό σημείο.
- Φτιάξτε οπτικό σενάριο. Μια κάρτα με τα βήματα και μερικά θέματα συζήτησης μειώνει το φορτίο της μνήμης. Δείτε πώς λειτουργούν τα οπτικά προγράμματα.
- Εξασκηθείτε χωρίς τηλέφωνο. Παιχνίδι ρόλων στο σαλόνι, με παύσεις για ανατροφοδότηση, πριν από την πραγματική κλήση.
- Χρησιμοποιήστε το ηχείο. Έτσι ακούτε και τις δύο πλευρές και μπορείτε να δώσετε διακριτική υπόδειξη, με νεύμα ή γραπτή λέξη.
- Αυξήστε τη δυσκολία σταδιακά: πρώτα οικεία πρόσωπα, μετά μια παραγγελία ή ένα ραντεβού με σενάριο.
Για κάποιους νέους βοηθά ενδιάμεσο βήμα, όπως βιντεοκλήση ή ηχητικά μηνύματα, όπου υπάρχει χρόνος να σκεφτούν. Δεν αντικαθιστούν τον στόχο, τον προετοιμάζουν.
Και η ασφάλεια;
Η χρήση του τηλεφώνου είναι και θέμα ασφάλειας. Μια μικρή μελέτη που παρουσιάζεται στο πρόγραμμα NC AEP του FPG της Βόρειας Καρολίνας δίδαξε σε τρεις εφήβους με αυτισμό να απαντούν στο κινητό και να ζητούν βοήθεια όταν χάνονται, με σταδιακά μειούμενη καθοδήγηση. Το δείγμα είναι πολύ μικρό και δεν γενικεύεται, δείχνει όμως ότι η δεξιότητα διδάσκεται συστηματικά. Μπορείτε να εξασκήσετε με τον ίδιο τρόπο:
- να λέει πού βρίσκεται και ποιος είναι
- να έχει τον αριθμό σας αποθηκευμένο με φωτογραφία και ένα πάτημα
- να έχει μια κάρτα στο πορτοφόλι ή στη θήκη του κινητού με τα στοιχεία επικοινωνίας
Για το γενικότερο πλαίσιο δείτε και το άρθρο μας για την ασφάλεια με αγνώστους.
Πότε ζητάμε βοήθεια από ειδικό;
Αν ο έφηβος πανικοβάλλεται στο άκουσμα του κουδουνιού, αν η αποφυγή επεκτείνεται σε άλλες καταστάσεις ή αν η ομιλία είναι πολύ περιορισμένη, αξίζει αξιολόγηση. Ο λογοθεραπευτής μπορεί να δουλέψει την πραγματολογία της συνομιλίας και, όπου χρειάζεται, εναλλακτικούς τρόπους επικοινωνίας. Η λογοθεραπεία και οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων προσφέρουν ασφαλές πλαίσιο εξάσκησης.
Συχνές ερωτήσεις
Πρέπει ο έφηβος με αυτισμό να μάθει να μιλά στο τηλέφωνο;
Όχι για όλους με τον ίδιο τρόπο. Για τους περισσότερους όμως αξίζει μια βασική δεξιότητα για ραντεβού και έκτακτες ανάγκες. Αν η ομιλία είναι πολύ περιορισμένη, ο ειδικός μπορεί να προτείνει εναλλακτικούς τρόπους, όπως μηνύματα ή κάρτες.
Από ποια ηλικία ξεκινά η εξάσκηση;
Δεν υπάρχει αυστηρό όριο. Συχνά ξεκινά στα πρώτα σχολικά χρόνια με σύντομες κλήσεις προς συγγενείς και εξελίσσεται στην εφηβεία. Ο ρυθμός εξαρτάται από τον λόγο, την ετοιμότητα και το επίπεδο άγχους του παιδιού.
Τι κάνω αν αρνείται να σηκώσει το τηλέφωνο;
Μην το πιέσετε. Ξεκινήστε με πιο εύκολα βήματα: ηχητικά μηνύματα, κλήση με ηχείο δίπλα σας, σύντομη κλήση σε αγαπημένο πρόσωπο. Αν η άρνηση συνοδεύεται από έντονο άγχος, μιλήστε με τον θεραπευτή του παιδιού.
Βοηθά ένα γραπτό σενάριο;
Συνήθως ναι. Ένα σύντομο σενάριο με χαιρετισμό, ερώτηση και κλείσιμο μειώνει το φορτίο της μνήμης και την αβεβαιότητα. Στη συνέχεια μπορείτε να το απλοποιείτε σταδιακά, όταν ο νέος νιώθει πιο σίγουρος.
Πώς ξέρει τι να κάνει όταν καλεί άγνωστος;
Συμφωνήστε εκ των προτέρων έναν σαφή κανόνα, π.χ. «απαντώ μόνο σε αριθμούς που έχω αποθηκευμένους» και «αν δεν είμαι σίγουρος, τηλεφωνώ στη μαμά ή στον μπαμπά». Εξασκηθείτε με παιχνίδι ρόλων ώστε να γίνει αυτόματο.