Τα τικ είναι ξαφνικές, γρήγορες και επαναλαμβανόμενες κινήσεις ή ήχοι που το παιδί δεν ελέγχει εύκολα, συχνά με προηγούμενη «ανάγκη» να τα κάνει. Το stimming είναι συνήθως πιο ρυθμικό και ευχάριστο ή καθησυχαστικό. Μπορούν να συνυπάρχουν, και η διάκριση γίνεται από ειδικό, γιατί η εικόνα συχνά επικαλύπτεται.
Πολλοί γονείς παρατηρούν ότι το παιδί τους ανοιγοκλείνει έντονα τα μάτια, βήχει χωρίς λόγο, κάνει έναν ήχο ή κουνά τον ώμο, και αναρωτιούνται αν πρόκειται για κάτι που έχει σχέση με τον αυτισμό. Το άρθρο εξηγεί τι είναι τα τικ, πώς διαφέρουν από τις επαναληπτικές κινήσεις που ήδη γνωρίζετε και τι βοηθά, με βάση όσα αναφέρουν αξιόπιστοι φορείς.
Τι είναι τα τικ και πώς διαφέρουν από το stimming;
Τα τικ χωρίζονται σε κινητικά (βλεφάρισμα, μορφασμοί, κίνηση κεφαλιού ή ώμων) και φωνητικά (καθάρισμα λαιμού, ήχοι, λέξεις). Πολλά παιδιά και έφηβοι περιγράφουν μια δυσάρεστη σωματική αίσθηση πριν από το τικ και μια προσωρινή ανακούφιση μετά. Τα τικ αλλάζουν με τον καιρό, ενισχύονται σε περιόδους έντασης και μπορεί να μειώνονται όταν το παιδί απορροφάται σε κάτι που το ενδιαφέρει.
Το stimming, για το οποίο μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα στο άρθρο μας για τις επαναληπτικές κινήσεις στον αυτισμό, έχει συνήθως άλλη λειτουργία: ρυθμίζει την ένταση, εκφράζει χαρά ή βοηθά το παιδί να αντέξει ένα φορτωμένο περιβάλλον. Συχνά είναι πιο οργανωμένο και επαναλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο.
Μερικές ενδείξεις που βοηθούν τον ειδικό να ξεχωρίσει τις δύο εικόνες:
- Πώς ξεκινά: το τικ συχνά προηγείται από «ανάγκη» ή ενόχληση, ενώ το stimming μοιάζει πιο σκόπιμο και ευχάριστο.
- Πώς μοιάζει: το τικ είναι συνήθως απότομο και σύντομο, το stimming πιο ρυθμικό και παρατεταμένο.
- Πώς αντιδρά το παιδί: στο τικ μπορεί να νιώθει αμηχανία ή κόπωση, στο stimming συνήθως όχι.
Στην πράξη τα όρια δεν είναι πάντα καθαρά, γι' αυτό δεν χρειάζεται να προσπαθήσετε να βγάλετε συμπέρασμα μόνοι σας.
Πόσο συχνά συνυπάρχουν τα τικ με τον αυτισμό;
Η συνύπαρξη αυτισμού και συνδρόμου Tourette ή άλλων διαταραχών τικ έχει μελετηθεί σε βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις, οι οποίες δείχνουν ότι οι δύο καταστάσεις εμφανίζονται μαζί συχνότερα από ό,τι θα περίμενε κανείς τυχαία. Τα ποσοστά διαφέρουν αρκετά ανάμεσα στις μελέτες, ανάλογα με τον πληθυσμό και τον τρόπο μέτρησης, γι' αυτό δεν αξίζει να προσκολληθείτε σε έναν συγκεκριμένο αριθμό. Το πρακτικό μήνυμα είναι ότι ένα παιδί με αυτισμό μπορεί να έχει και τικ, και ότι αυτό δεν σημαίνει ότι κάτι «πήγε στραβά» στη στήριξή του.
Τα τικ συχνά συνοδεύονται και από άλλες δυσκολίες, όπως ΔΕΠΥ, άγχος ή ιδεοψυχαναγκαστικά στοιχεία. Αν τα τελευταία σας προβληματίζουν, δείτε και το άρθρο μας για το πώς ξεχωρίζουν οι εμμονές από τη ρουτίνα.
Πότε χρειάζεται παρέμβαση για τα τικ;
Σύμφωνα με το CDC, πολλά άτομα με σύνδρομο Tourette δεν χρειάζονται θεραπεία. Παρέμβαση συστήνεται όταν τα τικ προκαλούν πόνο ή τραυματισμό, επηρεάζουν το σχολείο, την εργασία ή την κοινωνική ζωή, ή προκαλούν αισθητό στρες. Αυτό σημαίνει ότι το κριτήριο δεν είναι μόνο πόσο «φαίνονται» τα τικ, αλλά πόσο επηρεάζουν την καθημερινότητα και την ψυχική ευεξία του παιδιού.
Ζητήστε αξιολόγηση από παιδίατρο, παιδονευρολόγο ή παιδοψυχίατρο όταν:
- τα τικ διαρκούν πάνω από λίγες εβδομάδες ή εντείνονται,
- προκαλούν πόνο, τραυματισμό ή εξάντληση,
- το παιδί ντρέπεται, αποφεύγει το σχολείο ή τους φίλους του,
- εμφανίζονται ξαφνικά μαζί με άλλες έντονες αλλαγές στη συμπεριφορά ή στις δεξιότητες.
Η αξιολόγηση βοηθά και να αποκλειστούν άλλες αιτίες, καθώς κάποιες κινήσεις που μοιάζουν με τικ μπορεί να έχουν διαφορετική εξήγηση.
Τι βοηθά το παιδί στην πράξη;
Η πιο τεκμηριωμένη ψυχολογική προσέγγιση είναι η Ολοκληρωμένη Συμπεριφορική Παρέμβαση για τα Τικ (CBIT). Όπως την περιγράφουν το CDC και η Tourette Association of America, συνδυάζει ενημέρωση, εκπαίδευση στην αναγνώριση της «ανάγκης» για τικ, εκμάθηση ανταγωνιστικών κινήσεων και αλλαγές στην καθημερινότητα που μειώνουν τους παράγοντες που επιδεινώνουν τα τικ. Οι οδηγίες αναφέρουν ότι μπορεί να μειώσει τη συχνότητα, τη σοβαρότητα ή τον αντίκτυπο των τικ, χωρίς να υπόσχεται εξαφάνισή τους. Απαιτεί θεραπευτή εκπαιδευμένο στη μέθοδο και συνεργασία της οικογένειας.
Στο σπίτι και στο σχολείο, οι πρακτικές που προτείνονται συμπίπτουν με όσα ήδη γνωρίζουμε για τη στήριξη ενός παιδιού με αυτισμό:
- Μην τιμωρείτε και μην επιπλήττετε τα τικ. Δεν είναι επιλογή του παιδιού και η πίεση συνήθως τα επιδεινώνει.
- Μειώστε το βάρος του περιβάλλοντος: προβλέψιμη ρουτίνα, επαρκής ύπνος και χρόνος ξεκούρασης.
- Ενημερώστε το σχολείο: μια σύντομη εξήγηση στους εκπαιδευτικούς και προσαρμογές, όπως ένα διάλειμμα ή περισσότερος χρόνος στις εξετάσεις, μπορούν να βοηθήσουν.
- Μιλήστε ανοιχτά με το παιδί, με απλά λόγια, ώστε να μη νιώθει ότι κάτι κάνει λάθος.
Σύμφωνα με το CDC, όταν τα άτομα με σύνδρομο Tourette λαμβάνουν περισσότερη στήριξη, τα τικ ενδέχεται να μειώνονται. Αν χρειάζεστε καθοδήγηση για το πώς θα στηρίξετε την οικογένεια, η συμβουλευτική γονέων είναι ένας χώρος να συζητήσετε συγκεκριμένα σενάρια της καθημερινότητάς σας.
Πώς ξεχωρίζουμε τι χρειάζεται στήριξη και τι όχι;
Δεν χρειάζεται κάθε επαναληπτική κίνηση να «σταματήσει». Ένα stimming που ηρεμεί το παιδί και δεν το βλάπτει συνήθως δεν χρειάζεται καταστολή. Ένα τικ που προκαλεί πόνο ή άγχος αξίζει προσοχή. Ο στόχος είναι πάντα το παιδί να νιώθει ασφαλές, αποδεκτό και λειτουργικό, όχι να «φαίνεται» τυπικό.
Κρατήστε ένα σύντομο ημερολόγιο για δύο έως τρεις εβδομάδες: τι κίνηση ή ήχος, πότε, πού και τι είχε προηγηθεί. Ένα σύντομο βίντεο, με τη συναίνεση του παιδιού, βοηθά τον ειδικό περισσότερο από οποιαδήποτε περιγραφή.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι τα τικ το ίδιο με το stimming;
Όχι απαραίτητα. Το τικ είναι συνήθως ακούσιο, απότομο και συνδέεται με μια σωματική «ανάγκη», ενώ το stimming είναι πιο ρυθμικό και έχει καθησυχαστική ή εκφραστική λειτουργία. Τα δύο μπορεί να μοιάζουν και να συνυπάρχουν, οπότε η διάκριση χρειάζεται εκτίμηση ειδικού.
Μπορεί ένα παιδί με αυτισμό να έχει και σύνδρομο Tourette;
Ναι. Οι έρευνες δείχνουν ότι η συνύπαρξη αυτισμού και διαταραχών τικ είναι σχετικά συχνή, αν και τα ποσοστά διαφέρουν ανάμεσα στις μελέτες. Η ύπαρξη τικ δεν αλλάζει τον αυτισμό, αλλά χρειάζεται να αξιολογηθεί ξεχωριστά για να επιλεγεί η κατάλληλη στήριξη.
Πρέπει να πω στο παιδί να σταματήσει τα τικ;
Όχι. Τα τικ δεν ελέγχονται εύκολα και η επίπληξη προσθέτει άγχος, που μπορεί να τα εντείνει. Είναι προτιμότερο να δείξετε κατανόηση και να ζητήσετε καθοδήγηση από ειδικό αν επηρεάζουν την καθημερινότητα του παιδιού.
Τι είναι η CBIT και είναι κατάλληλη για κάθε παιδί;
Η CBIT είναι μια συμπεριφορική παρέμβαση που διδάσκει στο παιδί να αναγνωρίζει την ανάγκη για τικ και να χρησιμοποιεί ανταγωνιστική κίνηση. Είναι τεκμηριωμένη για παιδιά και ενήλικες, όμως η καταλληλότητά της εξαρτάται από την ηλικία, την κατανόηση και τη συνεργασία του παιδιού, και κρίνεται από ειδικό.
Πότε να ανησυχήσω για ένα τικ;
Όταν προκαλεί πόνο ή τραυματισμό, όταν διαρκεί και εντείνεται, ή όταν επηρεάζει το σχολείο, τις φιλίες και τη διάθεση του παιδιού. Το ίδιο ισχύει αν εμφανιστεί απότομα μαζί με άλλες έντονες αλλαγές στη συμπεριφορά.