Αυτοεκτίμηση και αυτισμός: πώς στηρίζετε την εικόνα εαυτού του παιδιού

Η έρευνα δείχνει ότι τα παιδιά και οι έφηβοι με αυτισμό αναφέρουν κατά μέσο όρο χαμηλότερη αυτοεκτίμηση από τους συνομηλίκους τους. Δεν είναι κάτι δεδομένο για κάθε παιδί. Βοηθούν η αποδοχή από την οικογένεια, οι πραγματικές επιτυχίες, οι σταθερές φιλίες και ένας τρόπος να μιλά το παιδί για τον εαυτό του χωρίς ντροπή.

Τι δείχνει η έρευνα για την αυτοεκτίμηση στον αυτισμό;

Μελέτες σε παιδιά και εφήβους με διαταραχή αυτιστικού φάσματος καταγράφουν σημαντικά χαμηλότερη αυτοεκτίμηση σε σύγκριση με τυπικά αναπτυσσόμενους συνομηλίκους. Σε μία μελέτη, η χαμηλή αυτοεκτίμηση συνδεόταν με συμπτώματα κατάθλιψης και με χειρότερη ποιότητα ζωής. Αντίστροφα, η κοινωνική στήριξη συνδεόταν με καλύτερη ποιότητα ζωής.

Μια συστηματική ανασκόπηση που εξέτασε 18 μελέτες κατέληξε ότι η αυτοεκτίμηση είναι χαμηλότερη στον πληθυσμό του φάσματος και ότι η κοινωνική σύνδεση λειτουργεί προστατευτικά. Χρειάζεται όμως προσοχή: τα ευρήματα είναι κυρίως συσχετίσεις, πολλές μελέτες είναι μικρές, και η έρευνα αφορά συχνά ενήλικες ή μικτές ηλικίες. Δεν αποδεικνύουν ότι μία συγκεκριμένη παρέμβαση «ανεβάζει» την αυτοεκτίμηση.

Γιατί η εικόνα εαυτού δυσκολεύει;

Ένα παιδί με αυτισμό ζει συχνά καθημερινές εμπειρίες που φθείρουν την αυτοπεποίθηση, χωρίς να φταίει κανείς συγκεκριμένα:

• Επαναλαμβανόμενη διόρθωση. Ακούει συχνά «όχι έτσι», «κάθισε», «κοίτα με».
• Κοινωνικές αποτυχίες. Δεν το καλούν σε πάρτι, δεν καταλαβαίνει τους κανόνες της παρέας, γίνεται στόχος πειράγματος.
• Σύγκριση. Βλέπει ότι άλλα παιδιά κάνουν εύκολα πράγματα που εκείνο κάνει με κόπο.
• Καλυμμένη προσπάθεια. Όταν προσπαθεί να «φανεί» όπως οι άλλοι, κουράζεται και αισθάνεται ότι δεν είναι ο εαυτός του.
• Η διάγνωση ως ετικέτα. Για κάποιους εφήβους η ενσωμάτωση της διάγνωσης στην εικόνα εαυτού είναι μια δύσκολη διαδικασία που θέλει χρόνο και στήριξη.

Ένα ακόμη στοιχείο: σε μελέτες οι γονείς συχνά εκτιμούν την αυτοεκτίμηση του παιδιού ακόμη χαμηλότερη απ' όσο την αναφέρει το ίδιο. Αξίζει λοιπόν να ρωτάτε και να ακούτε το παιδί, αντί να υποθέτετε πώς νιώθει.

Τι μπορείτε να κάνετε στο σπίτι;

• Επαινέστε την προσπάθεια και τη συγκεκριμένη δεξιότητα. «Περίμενες τη σειρά σου, το πρόσεξα» λέει περισσότερα από ένα γενικό «μπράβο».
• Ισορροπήστε τις διορθώσεις. Προσπαθήστε για κάθε οδηγία που δίνετε να υπάρχουν και στιγμές αναγνώρισης. Δείτε και το άρθρο για τις οδηγίες σε παιδί με αυτισμό.
• Δώστε χώρο στα ενδιαφέροντά του. Όταν το παιδί είναι «ειδικός» σε κάτι, νιώθει ικανό. Διαβάστε πώς τα ειδικά ενδιαφέροντα γίνονται δύναμη.
• Εξασφαλίστε επιτυχίες στο σωστό επίπεδο. Δραστηριότητες λίγο πάνω από τις δυνατότητές του, με τη στήριξη που χρειάζεται, χτίζουν πραγματική αίσθηση ικανότητας.
• Μην ζητάτε συνεχώς να κρύβει τον εαυτό του. Αν το stimming ή ένα ενδιαφέρον δεν βλάπτει, η αποδοχή του μειώνει το φορτίο της προσποίησης.
• Δείξτε ότι τα λάθη επιτρέπονται. Μιλήστε για δικά σας λάθη και πώς τα διορθώνετε.

Πώς μιλάτε για τις διαφορές και τη διάγνωση;

Ουδέτερη, ειλικρινής γλώσσα βοηθά: ο εγκέφαλός του λειτουργεί διαφορετικά, έχει δυνατά σημεία και σημεία που θέλουν στήριξη, και αυτό δεν είναι «ελάττωμα». Προσαρμόστε τα λόγια στην ηλικία και σε όσα ρωτά το ίδιο το παιδί. Ένα χρήσιμο συμπλήρωμα είναι το άρθρο πώς μιλάτε στο παιδί για τη διάγνωση. Στους εφήβους, η εξάσκηση στο να εκφράζουν τις ανάγκες τους στηρίζει την αίσθηση ελέγχου της ζωής τους, όπως περιγράφεται στην αυτοσυνηγορία.

Ποια σημάδια χρειάζονται προσοχή;

Αν το παιδί λέει επαναλαμβανόμενα «είμαι χαζός», «δεν κάνω τίποτα σωστά», αποφεύγει δραστηριότητες που πριν του άρεσαν, αλλάζει ο ύπνος ή η όρεξή του, ή δείχνει επίμονη θλίψη ή απομάκρυνση, μιλήστε με τον παιδίατρο, τον παιδοψυχίατρο ή τον ψυχολόγο που το παρακολουθεί. Η χαμηλή αυτοεκτίμηση συνδέεται με συμπτώματα κατάθλιψης και χρειάζεται επαγγελματική αξιολόγηση, όχι αναμονή «μήπως περάσει».

Συχνές ερωτήσεις

Έχουν όλα τα παιδιά με αυτισμό χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Όχι. Οι μελέτες δείχνουν μέσους όρους χαμηλότερους από τους συνομηλίκους, αλλά κάθε παιδί διαφέρει. Πολλά παιδιά έχουν καλή εικόνα εαυτού, ιδίως όταν νιώθουν αποδοχή, έχουν φίλους και ευκαιρίες επιτυχίας.

Βοηθά ο συνεχής έπαινος;

Ο έπαινος βοηθά όταν είναι ειλικρινής και συγκεκριμένος. Ο υπερβολικός ή αδιάκριτος έπαινος χάνει την αξία του, ενώ ο έπαινος της προσπάθειας και της συγκεκριμένης δεξιότητας δείχνει στο παιδί τι έκανε καλά και το ενθαρρύνει να το επαναλάβει.

Πώς ξέρω πώς νιώθει αν δεν μιλά εύκολα για συναισθήματα;

Παρατηρήστε τη συμπεριφορά, τις ατάκες που επαναλαμβάνει και τον τρόπο που παίζει ή σχεδιάζει. Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε εικόνες ή γραπτές επιλογές. Οι εκτιμήσεις των γονέων μπορεί να διαφέρουν από τις απόψεις του ίδιου του παιδιού, γι' αυτό η ερώτηση προς αυτό μετράει.

Βοηθούν οι ομάδες συνομηλίκων;

Η κοινωνική σύνδεση φαίνεται προστατευτική για την αυτοεκτίμηση. Οι ομάδες κοινωνικών δεξιοτήτων προσφέρουν δομημένο περιβάλλον όπου το παιδί βιώνει αποδοχή και επιτυχίες με συνομηλίκους, χωρίς να υπόσχονται συγκεκριμένο αποτέλεσμα.

Πότε να ζητήσω βοήθεια από ειδικό;

Όταν η χαμηλή αυτοεκτίμηση επιμένει, επηρεάζει τη διάθεση, τον ύπνο, το σχολείο ή τη συμμετοχή του παιδιού σε δραστηριότητες, ή όταν υπάρχουν αρνητικά σχόλια για τον εαυτό του. Μια αξιολόγηση από ειδικό δείχνει τι χρειάζεται το συγκεκριμένο παιδί.

Πηγές

• Influence of self-esteem on health-related quality of life in children and adolescents with autism spectrum disorders (PMC)
• Frontiers in Child and Adolescent Psychiatry (2025): self-advocacy, self-determination, identity and self-concept in autism
• Davies et al., Autism Research (2024): Autistic identity, a systematic review of quantitative research